Dit is een artikel uit het NRC-archief

Economie

De dubieuze charme van president Kirsan Iljoemzjinov; Khan van Kalmukkië

Hij bouwt een schaakpaleis voor Bobby Fischer en gunt Saddam Hussein de Nobelprijs voor de vrede: waar Kirsan Iljoemzjinov verschijnt, vallen monden open van verbazing. De schatrijke president van de arme Russische republiek Kalmukkië veroverde vorig jaar de wereldschaakbond FIDE. Donderdag begon het wereldkampioenschap van deze bond in de Kalmukse hoofdstad Elista.

De schaakwereld twijfelt ernstig aan Iljoemzjinov. Is hij een bizarre sprookjesprins of een gevaarlijk avonturier?

De republiek Kalmukkië, onderdeel van de Russische Federatie, gelegen aan de Kaspische Zee ten noorden van Tsjetsjenië, is arm. Op een gebied dat tweeëneenhalf keer zo groot is als Nederland, wonen ongeveer 350.000 mensen. Landbouw en veeteelt zijn de belangrijkste middelen van bestaan. De 34-jarige president, Kirsan Iljoemzjinov, die het landje als alleenheerser bestuurt, is rijk. Hij heeft beloofd dat ook de andere Kalmukkiërs rijk zullen worden. Natuurlijk is daar tijd voor nodig. Zijn eigen fortuin vermeerdert snel en men zegt dat hij in 1995 tot de selecte groep van dollarmiljardairs is toegetreden. Al heeft hij zijn landgenoten nog niet rijk gemaakt, voor vertier weet hij wel te zorgen. Hij haalde wereldberoemde popzangers naar de hoofdstad Elista. Hij werd een vertrouwde gast in de praatshows van de Russische televisie. In de straten van Elista hangen overal foto's waarop de president te zien is in gesprek met geestelijke en wereldlijke leiders. De paus, de Dalai Lama, Saddam Hussein. Nu spelen daar Karpov en Kamsky om het wereldkampioenschap van de organisatie waar Iljoemzjinov sinds november vorig jaar ook president van is: de FIDE, de wereldschaakbond.

De wereldschaakbond is, gemeten naar het aantal landen dat erbij is aangesloten, de grootste sportbond na de voetbalbond. Een belangrijke bond. Maar geteisterd door schandalen en bestuurd als een bananenrepubliek, met intriges die zo ingewikkeld zijn dat ze niet meer zijn uit te leggen aan iemand die de schaakpolitiek niet op de voet heeft gevolgd sinds 1982, het jaar dat de Filippijn Campomanes president van de wereldschaakbond werd. Vorig jaar november werd hij tijdens een congres in Parijs tot aftreden gedwongen. Er was sprake van financiële malversaties, waartegen Campomanes alleen kon inbrengen dat niemand schuldig mocht worden genoemd zolang hij niet voor een rechtbank was veroordeeld.

Wat een gelukkig toeval dat net Iljoemzjinov in de buurt was! Niet waarschijnlijk dat het echt toevallig was, maar zo werd het voorgesteld. Weinig afgevaardigden hadden ooit van hem gehoord. Met overweldigende meerderheid kozen ze hem als de nieuwe leider. Na een president die dertien jaar lang zwaar op de begroting van de organisatie had gedrukt, was er nu tenminste een die de kas zou kunnen vullen.

Pas toen de schaakbestuurders van het euforische congres in Parijs naar huis waren teruggekeerd, rezen de twijfels. Was het niet vreemd dat zij iemand hadden gekozen die zij niet kenden en van wie de meesten de naam nog steeds niet konden spellen of uitspreken? Wat was het eigenlijk voor een man? Langzaam drong tot de schaakwereld door dat de nieuwe leider niet alleen rijk en energiek was, maar ook eigenschappen had die op zijn minst bizar mogen worden genoemd. Als politicus en zakenman had Iljoemzjinov geestdriftig tal van interviews gegeven. Hij had vreemde dingen gezegd. “In mijn land is er maar één die aan politiek kan doen, dat ben ik. De andere mannen moeten werken, de vrouwen moeten kinderen krijgen en de kinderen moeten schaken.“ Hij wilde de polygamie weer in Kalmukkië invoeren. Er was bericht dat hij dieven de handen wilde afhakken. Hoe was hij zelf eigenlijk aan zijn fortuin gekomen? Van sober partijfunctionaris tot multi-miljonair, dat kwam in Rusland wel vaker voor in de eerste post-communistische jaren. Maar zelden gebeurde het door eerlijk de handen uit de mouwen te steken.

Tijger

Kirsan Nikolajevitsj Iljoemzjinov werd op 5 april 1962 geboren in Elista. Zoals hij zelf een paar maanden geleden in een radiouitzending van de BBC zei: “In het jaar van de tijger, vandaar mijn kracht. Onder het sterrenbeeld Ram, vandaar mijn ambitie. Samen maakt het dat ik de energie van een ruimteraket heb.“ Zijn vader was ingenieur, zijn moeder veearts. Over zijn grootvader, die ook Kirsan Iljoemzjinov heette, is geschreven dat die na de revolutie van 1917 in Kalmukkië de sovjets introduceerde, de raden van arbeiders en boeren. Zijn kleinzoon zou ze weer afschaffen. Het communistische bewind heeft de Kalmukken, een Mongools volk dat na eeuwen van omzwervingen aan de Kaspische Zee belandde, weinig goeds gebracht. Door Stalin werd dit volk van nomaden tot een sedentair leven gedwongen. In 1943 werden de Kalmukken, beschuldigd van collaboratie met de Duitsers, naar Siberië gedeporteerd. Pas in de jaren vijftig mochten zij terugkeren. Ongeveer 120.000 waren naar Siberië gegaan, de helft overleefde het en keerde terug. Nu zijn er in Kalmukkië ongeveer evenveel Kalmukken als Russen en verder leven er nog vertegenwoordigers van tientallen andere nationaliteiten, die samen twintig procent van de bevolking uitmaken. De religie van de Kalmukken was altijd het boeddhisme en ook Iljoemzjinov bekent zich tegenwoordig tot dit geloof.

De kleine Kirsan hield van schaken. Hij werd kampioen van zijn straat, later van Kalmukkië. In 1982 ging hij in Moskou studeren aan het Instituut voor Internationale Betrekkingen, een onderwijsinstelling voor de slimme kinderen van hoge partijfunctionarissen. In 1988 werd hij uit de communistische partij gegooid en van het instituut verwijderd. Iljoemzjinov praatte er later graag over: “Ze beschuldigden me van alcoholisme, van drugssmokkel, ik zou een pooier zijn, een Afghaanse spion...“ In 1989 wist hij zich te laten rehabiliteren. Na zijn afstuderen werd hij het hoofd van een Sovjet-Japanse onderneming. Hij had Japans geleerd op het instituut en er bestaat een autobiografie van hem in het Japans. Waar handelde die firma in? Textiel, kaviaar, auto's, restaurants, edelstenen. Er is bijna geen produkt dat door hem niet genoemd is als bron van zijn rijkdom. Alles eerlijke handel. Maar zijn vijanden zeggen dat hij 40.000 ton Kalmukse olie aan een Westerse firma verkocht en de opbrengst van de verkoop van dit staatsbezit op zijn privé-rekening liet bijschrijven. De olie zou zelfs aan twee verschillende firma's zijn verkocht, die het van elkaar niet wisten. Iljoemzjinov stichtte een eigen firma en een eigen bank, Steppe genaamd, waarvan overigens in 1994 door de Russische regering de vergunning werd ingetrokken.

Iljoemzjinov werd in 1990 lid van het Russische parlement en een jaar later lid van de Opperste Sovjet als afgevaardigde van Kalmukkië. In 1992 kreeg hij de Gouden Vredesmedaille voor humanitaire activiteiten en in 1993 werd hij voorzitter van de Russische Kamer van Koophandel. Hij stond aan het hoofd van vijftig bedrijven met een gezamenlijke jaaromzet van 500 miljoen dollar. Het was hem goed gegaan in Moskou.

Limousine

Als een God daalde hij uit de hemel, terug in Kalmukkië voor de presidentsverkiezingen van april 1993. De concurrentie was zwaar: een populaire veteraan uit de oorlog in Afghanistan en een hoge partijfunctionaris die op steun van de plaatselijke bestuurders kon rekenen. Iljoemzjinov reed met een glanzend witte limousine door de steppen. “Dan kunnen de Kalmukken zien dat een van hen het tot iets heeft gebracht.“ Hij bracht de popgroep Boney M naar Elista. Hij zei dat een president rijk moest zijn, omdat een arme president de staatskas zou plunderen. Hij beloofde dat Kalmukkië het Zwitserland van de voormalige Sovjet-Unie zou worden. Hij beloofde fabrieken, een nieuw vliegveld, hotels, banken, oliewinning. Sanatoria, helikopterhavens, een basis voor onderzeeboten. Hij beloofde iedereen die op hem zou stemmen honderd dollar, een belofte die later door hem als een verkeerd begrepen grapje zou worden beschreven.

Hij won, met tweederde van de stemmen. Een verslaggever vroeg hem hoe rijk hij was. “Ik moet wel heel rijk zijn als ik deze verkiezingen heb kunnen winnen,“ lachte hij. Tot minister van cultuur benoemde hij een Moskouse zanger van het populaire levenslied, zodat zijn verkiezing ook de verbaasde aandacht van de Moskovieten kreeg.

“Ik ben geen democraat, geen socialist, geen politicus, maar kapitalist“, liet Iljoemzjinov weten en hij ontplooide als nieuwe president de tomeloze activiteiten van een energieke moderne ondernemer die aan niemand verantwoording schuldig is. Hij schafte de Opperste Sovjet van Kalmukkië en de kleinere sovjets af. De afgevaardigden morden niet, want ze werden financieel schadeloos gesteld. Een nieuwe raad werd ingesteld van slechts 25 leden, niet gekozen maar benoemd, deels door hemzelf. Hij sloot het plaatselijke KGB-kantoor. Vrienden juichten dat de KGB nooit populair was geweest. Zwartkijkers mompelden dat het enige apparaat dat Iljoemzjinovs financiële toverkunsten zou kunnen controleren, nu geëlimineerd was. Iljoemzjinov beschreef zijn maatregelen en plannen zelf in een artikel dat onder de kop 'Mijn eerste honderd dagen als president van Kalmukkië' op 2 augustus 1993 in de Volkskrant stond.

“Ik heb een droom: ik wil van Kalmukkië een belastingparadijs maken naar het voorbeeld van bijvoorbeeld Liechtenstein.“ Hij is de juiste man om die droom te verwezenlijken: “Mijn sterrenbeeld is Ram en ik wil dus in alles wat ik doe de beste zijn. Ik werd ooit gekozen tot Kalmukkië's beste Jonge Pionier. Ik viel ook in de prijzen toen ik bij de Komsomol ging. Gedurende mijn hele schoolcarrière noemden mijn klasgenoten mij 'Baas'.

“Omdat ik me sinds mijn kinderjaren al bewust ben van mijn karma, interesseren geld en macht mij niet.

“Het presidentschap is voor mij een volgende fase in mijn spirituele ontwikkeling.“ Hij bepleit een economische dictatuur, noodzakelijk voor de overgang van een socialistische economie naar een vrije-markteconomie. “Weet u waar het op neerkomt? Vijf minuten te laat op kantoor? Dan bent u om te beginnen uw premie kwijt en uw baan als het nog een keer voorkomt.“ Hij besluit zijn artikel met de opmerking dat de Russische politieke leiders, met name Boris Jeltsin, hun kruit hebben verschoten. Het is tijd voor nieuwe mannen aan de top, zegt hij. Mannen zoals hijzelf, is de onuitgesproken boodschap. Tal van Westerse journalisten bezoeken in 1993 het Kalmukkië van Iljoemzjinov om het economisch wonder met eigen ogen te aanschouwen. Zijn medewerkers vertellen dat Kalmukkië het Zuid-Korea van Rusland zal worden of een Zwitserland, een Liechtenstein, een Luxemburg. Een knooppunt van handelsroutes, financiële instellingen, telefoonverkeer. En inderdaad, er zijn al een paar wegen en fabrieken gebouwd. De toon van de Westerse verslagen is over het algemeen positief. De journalisten zijn onder de indruk van de jonge, charmante en energieke president met zijn Westerse openheid en zijn Oosterse hoffelijkheid. Van een president die aan drie of vier uur slaap genoeg heeft en in wiens werkkamer bijna de hele nacht het licht brandt. Die, als hij niet in Moskou is, met zijn vrouw en zoontje in een bijgebouwtje bij het huis van zijn ouders woont.

Sjifra Herschberg van de Volkskrant bezoekt naast Iljoemzjinov ook een redactrice van de oppositiekrant Sovjetskaja Kalmukia, Larisa Joedina. Volgens haar is de Kalmukkië Corporatie, waarin alle winstgevende bedrijven onder leiding van Iljoemzjinov zijn verenigd, een manier om geld aan Kalmukkië te onttrekken. Een dekmantel voor elders gevestigde bedrijven, die hun kapitaal uit Kalmukkië halen en elders hun winst maken. “Liechtenstein klinkt leuk, maar niet als we daardoor speelterrein worden voor mafiose structuren en dubieuze handeltjes.“ Het zou nu niet meer mogelijk zijn in Kalmukkië deze kritische stem te horen. De krant Sovjetskaja Kalmukia is het land uitgezet en opereert nu vanuit Wolgograd.

Uitverkoop

Een nieuwe spectaculaire actie van Iljoemzjinov volgt in maart 1994. Hij geeft de soevereiniteit van Kalmukkië op en schaft de grondwet af. Zo zou Kalmukkië een gewone Russiche provincie worden. Maar toch niet helemaal gewoon. Een nieuw te schrijven Grote Code van de Steppe zal de grondwet vervangen. Eerder had Iljoemzjinov gezegd dat hij alle Russische subsidies zou afschaffen, nu vraagt hij Moskou om renteloze leningen. Er wordt vermoed dat er met zijn financiële avonturen ergens iets mis is gegaan. Ook wordt geopperd dat hij met het opgeven van de soevereiniteit iets goed wil maken tegenover Jeltsin. In de gewelddadige strijd tussen Jeltsin en het Russische parlement in oktober 1993 had Iljoemzjinov naar eigen zeggen een derde macht van provinciegouverneurs willen vormen. Volgens anderen had hij partij gekozen tegen Jeltsin en voor het parlement. Hoe het ook zij, uit Moskou komt geen dankbare reactie. Jeltsin laat weten dat de actie onwettig is. De krant Sevodnija spreekt over een uitverkoop van de soevereiniteit voor Russische subsidies. De economische situatie van Kalmukkië wordt deplorabel genoemd en het Russische ministerie van landbouw spreekt over het gevaar dat de Kalmukken uitsterven als etnische groep. Binnen Kalmukkië klinkt kritiek op het afschaffen van de grondwet en de leiders van andere autonome republieken noemen Iljoemzjinov een verrader. Hij doet het verzet af als een absurd achterhoedegevecht van communistische die-hards en zegt tegen Sevodnija: “Ik heb de nieuwsmedia de opdracht gegeven alles te publiceren. Straks zal alles in orde komen.“

Westerse persstemmen worden minder positief. Iljoemzjinov wordt beschreven als een alleenheerser. Hij wordt geen president meer genoemd, maar 'Khan', zoals de oude Mongoolse heersers. In zijn werkkamer staat naast een portret van Lenin (“Ik heb het gevoel dat Lenin tegen me praat“) een portret van Dzjengis Khan, de beroemde Mongoolse veroveraar. Hij biedt de paus, Saddam Hussein en de Dalai Lama land aan alsof het van hem persoonlijk is, in plaats van een deel van Rusland. Zijn oude Bulgaarse zieneres Wanga bepaalt voor hem de plaats voor een raffinaderij door geblinddoekt een potlood op de kaart te prikken. Hij heeft een vaste greep op de economie en op de veiligheidsdiensten. Zijn agenten zijn in het kleinste dorp aanwezig. Met zijn familie en een paar goede vrienden heeft hij de hele wolexport van het land in handen. In Moskou blijkt dat 40 miljard roebel die voor Kalmukkië bestemd was, spoorloos is verdwenen. Iljoemzjinov spot dat er al 38 onderzoekscommissies zijn geweest en dat ze niets hebben gevonden. Inderdaad formuleert het Russische openbaar ministerie zijn aanklacht voorlopig tegen 'onbekenden.' Maar slechts weinigen denken dat in Kalmukkië geldstromen spoorloos kunnen verdwijnen naar onbekenden van wie de president geen weet heeft.

Iljoemzjinov verdedigt zich met een sprong naar voren. Eerst laat hij de wetgevende raad van Kalmukkië zijn presidentstermijn tot het jaar 2000 verlengen en stelt hij (volgens het Russische televisiestation NTV) en passant op de vergadering voor om dieven de handen te laten afhakken. Maar een dag later is het jaar 2000 hem toch niet genoeg en schrijft hij verkiezingen uit voor een ambtstermijn tot 2002. “Om het vertrouwen van het electoraat te testen“, zegt hij. Voor alle zekerheid is Iljoemzjinov de enige kandidaat bij de verkiezing. Niettemin worden door het Russische Centrale Verkiezingscomité ernstige schendingen van de mensenrechten bij de verkiezing gerapporteerd. Op 15 oktober 1995 wint Iljoemzjinov met grote overmacht. Hij zegt dat Jeltsin hieruit kan leren dat hij niet bang voor nieuwe verkiezingen hoeft te zijn, voor het gemak vergetend dat het Jeltsin nog niet is vergund die in zijn eentje te houden. Het Centrale Verkiezingscomité erkent de uitslag niet, omdat verkiezingen met slechts één kandidaat in strijd met de Russische wet zijn. De Kalmukse oppositiepartij, kennelijk nog steeds aanwezig al is het niet bij de verkiezingen, zegt dat Iljoemzjinov zijn termijn tot 2002 wilde verlengen om zo zijn presidentiële immuniteit te waarborgen als het tot een proces zou komen wegens zijn vermeende grootscheepse financiële fraude.

Kaviaar

En als hij een maand later ook met grote overmacht tot president van de wereldschaakbond wordt gekozen, zijn er in Rusland velen die denken dat hij de schijnbaar eerbiedwaardige schaakbond heeft gekaapt om zichzelf meer respectabiliteit te geven. “Heel slecht voor het schaken“, moppert Kasparov. “Voor je het weet, praat je niet meer met sponsors, maar met Interpol over zijn uitlevering.“ Iljoemzjinov laat zich er uiteraard niet door ontmoedigen. Even stormachtig als hij Kalmukkië heeft veroverd, verovert hij de FIDE. Hij wil Karpov en Kasparov verzoenen door hun een liter wodka en een lamsbout voor te zetten, maar daar is het nog niet van gekomen. Zijn eerste succes is een bezoek aan Robert Fischer in Boedapest, om een oud conflict dat die met Rusland heeft uit de weg te ruimen. Uit eigen zak betaalt hij Fischer 100.000 dollar, royalties voor een boek van Fischer dat ooit in het Russisch vertaald is. Smakelijk vertelde Iljoemzjinov hoe Fischer het geld uit zijn jaszak liet vallen en hoe ze samen in een Boedapestse straat de bankbiljetten die door de wind verwaaid dreigden te worden weer bij elkaar grabbelden. Fischer krijgt iedere maand een kilo kaviaar uit Kalmukkië. Er zal in Elista een schaakpaleis worden gebouwd, waarin hij kan wonen. Ja, Iljoemzjinov gaat rond als een ware sprookjesprins. Oud-wereldkampioen Smislov krijgt een pensioen van duizend dollar per maand. De bestuursleden van de FIDE wordt beloofd dat ze voortaan goed betaald zullen worden betaald, als ze braaf zijn en hard werken.

Hij ging naar Bagdad en kondigde aan dat daar de wereldkampioenschapsmatch tussen Karpov en Kamsky zou plaatsvinden. Achteraf zei hij dat het maar een grapje was geweest, om publiciteit voor het schaken te krijgen. Net zo'n grapje als die honderd dollar voor de Kalmukse stemmers waarschijnlijk. Hij zei tegen het Russische blad Troed dat hij in feite in Bagdad was voor een belangrijke regeringsmissie namens Jeltsin en dat hij allang wist waar het schaakkampioenschap echt gehouden zou worden. Bij hemzelf, in Elista.

Ook de schaakolympiade van 1998 wil hij in Elista laten houden. Geheel op eigen kosten, beloofde hij. Twee weken geleden liet Makarov, voorzitter van de Russische schaakbond, weten dat Iljoemzjinov al 149 miljoen dollar aan Russisch regeringsgeld had gevraagd. Waar heeft hij al dat geld voor nodig, vraagt Makarov zich af. Vast niet alleen voor een schaakolympiade, denkt hij. Het is een grappenmaker, die Iljoemzjinov. Een avonturier naar wie je met open mond kunt kijken. Maar zijn grapjes zijn niet onschuldig. Westerse bedrijven die overwegen hun geld in het schaken te steken, vinden het niet prettig als ze lezen dat de wereldschaakbond in handen is van een bizarre clown. Iemand die zijn volk de les leest over het 'etno-planetarisch denken', een zelfbedachte filosofie voor het derde millennium. Die oppert dat Saddam Hussein de Nobelprijs voor de vrede kan krijgen. Die met een persberichtje van een paar regels de matches om het wereldkampioenschap afschaft, een gouden traditie sinds 1886. Als het aan hem ligt, is Karpov-Kamsky het laatste serieuze wereldkampioenschap dat de wereldschaakbond organiseert, want hij wil het vervangen door een frivool knock out-toernooi met honderd deelnemers. Zoals volgens Andy Warhol iedere wereldburger in de toekomst vijftien minuten lang wereldberoemd zou zijn, zo zal in de FIDE iedere schaker een tijdje 'wereldkampioen' kunnen zijn. Als het aan Iljoemzjinov ligt.

In een vloek en een zucht heeft de georganiseerde schaakwereld hem tot leider benoemd. Er worden pogingen gedaan, onder andere door de Nederlandse schaakbond, om de vergissing ongedaan te maken. Ze zullen aan Iljoemzjinov een zware tegenstander hebben, als hij kwaad wil. “Ik win altijd“, zegt hij en tot nu toe heeft hij gelijk gehad. Maar misschien zal de frivole spring-in-het-veld vrijwillig verdwijnen. Heel waarschijnlijk is het dat op een dag zijn karma dicteert dat ook het presidentschap van de wereldschaakbond slechts een fase in zijn spirituele ontwikkeling was, en dat hij tot hogere functies is geroepen.