IFOR-planner generaal Huysman over 'de nieuwe NAVO'; 'Oost-Europa blijkt ontzettend leergierig'

MONS, 3 JUNI. Aan de muur achter het bureau van luitenant-generaal Pieter Huysman in het militaire NAVO-hoofdkwartier in het Belgische Mons hangt een levensgrote landkaart van Bosnië, een decor waarin de Nederlandse militair bijna compleet wegzinkt. In een hoek staat een flap-over met teksten als 'Where are we right now?' Geen simpele vraag voor iemand die niet alleen chef-staf strategische en operationele planning van de NAVO-opperbevelhebber is, maar bovenal architect van het draaiboek Joint Endeavour, de NAVO-missie in Bosnië.

De nieuwe structuur van de NAVO, met mogelijkheden voor aparte Europese missies, de NAVO-missie in Bosnië en de relatie met Rusland zijn de belangrijkste onderwerpen op de halfjaarlijkse NAVO-ministerraad die vandaag en morgen in Berlijn wordt gehouden. Daar moet de vorming van een moderne en flexibele NAVO worden bezegeld. Voor Huysman (55) is dit al de praktijk van alledag.

Is de vredesmacht IFOR in Bosnië een voorbeeld van de nieuwe NAVO?

“Absoluut. Wij hebben met een buitengewoon flexibele benadering op zeer korte termijn dit plan uit de grond gestampt en 60.000 man gemobiliseerd. Toen wij in september startten en de Amerikaanse onderhandelaar Holbrooke bezig was, werkten wij al dag en nacht hieraan door, en moesten de definitieve onderhandelingen in Dayton nog beginnen.”

Bent u tevreden met de resultaten van IFOR?

“Zeer. We hebben negentig procent van de militaire aspecten in het vredesakkoord uitgevoerd. Dat er nog bepaalde wapens niet in bepaalde gebieden zijn ondergebracht, heeft meer een administratieve reden dan dat de partijen niet willen. Het is een gigantisch succes dat een voorjaarsoffensief fysiek niet mogelijk is. Maar als ik Bosnië als geheel zie, zijn we er nog lang niet. Nu heeft meneer Bildt [de civiele coördinator] de leiding min of meer en die moet zijn taken gaan implementeren.”

Maar Bildt heeft geen macht.

“Dat is zijn handicap. Hij heeft een coördinerende taak zonder bevoegdheid. Hij kan geen sturing geven, zoals generaal Joulwan [de NAVO-opperbevelhebber] aan zijn troepen doet. Ik heb in oktober al geroepen: we hebben het Dayton-akkoord en het draaiboek Joint Endeavour, nu hebben we nog een civiel boek nodig. Die umbrella strategy is er niet gekomen. Dat is voor ons strategische planners wel een gemis. Wij doen er nu alles aan om ze te helpen. Maar de opdrachten liggen zo verschillend.”

Is niet van meet af aan ten onrechte in het midden gelaten hoe de aanhouding van de oorlogsmisdadigers moet worden opgelost?

“Als wij zonder politieke ruggesteun Karadzic en Mladic gaan oppakken, zijn we verkeerd bezig. Onze rules of engagement zijn vrij duidelijk: komen ze in kontakt met IFOR, dan zullen die troepen overgaan tot arrestatie. Maar we gaan ze niet najagen.”

De 'nieuwe NAVO' kan dus nog niets eens twee boeven aanhouden.

“Die NAVO kan best twee boeven aanhouden, maar moet daar wel een opdracht voor krijgen. En die krijgt zij niet. Wat ten aanzien van Bosnië al drie jaar is misgegaan en nu eindelijk eens een keer goed moet gaan, is dat de politici hun verantwoordelijkheid pakken.”

Karadzic heeft eerder dit jaar al eens vier keer ongehinderd een controlepost kunnen passeren. Dan hoef je hem niet na te jagen, maar kun je hem gewoon aanhouden.

“Dat was heel in het begin. Toen hebben militairen voor de situatie gestaan dat Karadzic daar ineens stond, omringd door een behoorlijke bonk volk. Een luitenant met een paar soldaten moest toen even de afweging maken. Het is heel gemakkelijk om daar nu een oordeel over te hebben, maar ik ken de omstandigheden van dat moment niet. Het oppakken had ook tot een gigantische lynchpartij kunnen leiden. Wij zullen best tot aanhouding in staat zijn, maar tegen welke prijs? Met je hart kun je zeggen: pak ze! Maar als je niet kunt voorzien in de huidige fragiele situatie - militair gaat het redelijk goed, civiel nog helemaal niet - of je een achterstand krijgt in je civiele uitvoering die je weer maanden achteruit gooit, wat dan? Dat willen we niet, we hebben maar twaalf maanden en dan moet onze klus geklaard zijn.”

Dus valt het nog wel mee met het IFOR-succes?

“Dit is een gigantisch politiek probleem wat op korte termijn, voordat de campagne voor de verkiezingen [in september] begint, moet zijn opgelost. Je kan niet toestaan dat meneer Karadzic op verkiezingstournee gaat. Vandaar dat Bildt er zo wild op is dat [de Servische president] Miloševic actie onderneemt. Twee weken geleden is Mladic in uniform in Belgrado geweest. Dat is voor ons ook onacceptabel. Als je deze twee rotte appels niet uit de mand haalt, gaat die hele mand stinken.”

Er gaat nog wel meer fout bij de IFOR-missie. Waarom heeft IFOR een paar weken geleden niet kunnen voorkomen dat terugkerende moslims werden doodgeschoten toen ze door een mijnenveld wegrenden?

“Het is nog steeds niet zeker waar die schoten vandaan kwamen. IFOR kon dat ter plaatse niet voorkomen. Ik kan niet garanderen dat er niet meer doden gaan vallen.”

Een week daarvoor was er een incident waarbij zeven moslims zich overgaven aan IFOR, die werden ontwapend en overgedragen aan de Bosnische Serviërs. Zijn dat geen blunders?

“Ja, maar dat zijn geen IFOR-blunders. Een commandantje die zijn order vertaalt in het ontwapenen van een aantal mensen in een voertuig, dat kan een incident zijn. Als je een gebied ingaat waar zich zo'n gigantische oorlog heeft afgespeeld, vind ik het niet gek dat er hier en daar nog een incident voorkomt.”

Je zou verwachten dat iedereen bij IFOR, na 'Srebrenica', weet dat je geen moslims moet overdragen aan Bosnische Serviërs.

“Dat is een hele wijze les geweest. Maar ik zeg u: er wordt hier dagelijks robuust opgetreden. We hebben elke dag te maken met acht tot tien illegale checkpoints. Opruimen! We hebben te maken gehad met bunkers die weer werden gebouwd. Trotyl erin, opblazen! Ze hebben nu een deadline gekregen: als die wapens niet binnen bepaalde tijd in de kazernes zijn, vernietigen we ze. Ondanks alle problemen in Sarajevo is het aan IFOR te danken geweest dat het niet verder uit de klauwen is gelopen. De Serviërs zijn daar massaal vertrokken, dat konden we niet tegenhouden, maar toen later die gemengde politie op gang moest gekomen, is IFOR er bij geweest en nu is het redelijk rustig.”

Gelooft u dat na dit jaar als IFOR vertrekt alle problemen in Bosnie voorbij zijn?

“Nee, na de verkiezingen zullen wij nog met zoveel problemen zitten. Neem alleen al het terugbrengen van de vluchtelingen. Dat zal tot dik in 1997 doorgaan.”

Kan IFOR dan weg in december?

“Dat weet ik niet. Er zal een secure environment nodig zijn tot ver na het einde van het IFOR-mandaat.”

Dat betekent dat de Amerikanen en IFOR niet weg kunnen in december?

“Ons mandaat eindigt op 20 december en daar blijven we bij. De politiek moet beslissen over wat daarna gebeurt. Wij zitten niet stil, wij hebben best ergens in de kast onze ideeën liggen, maar die komen niet naar buiten.”

Kan de NAVO in Bosnië blijven zonder de Amerikanen?

“De Fransen zeggen: zonder de Amerikanen blijven wij ook niet. De geloofwaardigheid van de operatie is ermee gediend dat Amerika blijft helpen.”

Als de VS zich toch terugtrekken, moet Europa het dan overnemen?

“De vraag is of ze dat kunnen. De Westeuropese Unie is qua structuur niet in staat een dergelijke operatie te leiden. De NAVO zou een dienstverlenende functie moeten blijven vervullen. Een Europese pilaar binnen de NAVO, met steun van de Amerikanen, zou een oplossing kunnen zijn.”

Europa kan nog steeds niets zonder de Amerikanen?

“Een complexe operatie als IFOR maakt dat wij voor communicatie, strategische reserves, vliegtuigen, de hele rotzooi, de Amerikanen nodig hebben. Omdat wij die spullen niet hebben.”

Hoe belangrijk zijn de 'Combined Joint Task Forces' - Europese operaties met gebruikmaking van NAVO-materieel - waarover in Berlijn afspraken worden gemaakt?

“Heel belangrijk, omdat wij met veel minder middelen veel meer taken, maar kleinschaliger, moeten gaan oplossen. De CJTF's hebben als groot voordeel dat je ontzettend flexibel met je hoofdkwartieren kunt omgaan. We hebben nu geleerd dat troepen vrij snel na een korte voorbereiding erg goed met elkaar kunnen werken door de commandanten en de staven zo snel mogelijk met elkaar te laten opereren.”

Waarom is het belangrijk dat Frankrijk zich nauwer aansluit bij de NAVO?

“Wij hebben Frankrijk in Europa nodig. Het is een belangrijke schakel tussen Noord-Europa en onze Portugese en Spaanse partners. Het is een kwestie van tijd maar dan is ook Spanje volledig geïntegreerd lid. Dat zou de veiligheid alleen maar ten goede komen. Voor IFOR heb ik een paar Franse stafmensen gekregen. Dat gaat perfect.”

Straks komt ook Oost-Europa erbij.

“Wij bouwen onze oefeningen en doctrines met de Oosteuropese partners via het Partnerschap voor de Vrede steeds verder uit. Ze zijn ontzettend leergierig. De Russische planners die hier waren, hebben veel geleerd. De eerste twee weken ging het allemaal berestroef. Maar toen heb ik gemerkt dat ze verdomd clevere kerels hadden gestuurd en ging het steeds beter.”

Waarom vindt u het militair noodzakelijk dat de NAVO uitbreidt naar het Oosten?

“Ik vind dat niet noodzakelijk. Wij nodigen ze niet, ze vragen ons om lid te worden.”

Maar het Westen wil het ook.

“Hoe meer leden, hoe meer veiligheid.”

Krijg je geen eindeloze debatten met zoveel landen aan tafel?

“De besluitvorming wordt moeilijker dan met zestien landen. Maar als je nu ziet dat zestien NAVO-landen en negentien niet-NAVO-landen in Bosnië samenwerken, is dat al een gigantische stap vooruit.”

Met uitbreiding nu lok je een aanvaring met Rusland uit.

“Daar moeten we omzichtig mee omgaan. Daarom is de kernvraag: wie en wanneer? En hoe? Want er zitten ook verplichtingen aan vast. Het Partnerschap is een uitstekende formule waar we best nog een tijd mee vooruit kunnen. Moet je eens kijken hoeveel contacten er nu zijn. Er wonen hier nu hele families van partners, die met ons samenwerken, barbecuen, vechten en oefenen. In maart hebben we een gigantische oefening gehad met zes bataljons. Ik sta erbij en denk: hoe is het mogelijk dat we dat allemaal voor elkaar hebben gekregen in die korte tijd ...?”