Dit is een artikel uit het NRC-archief

Politiek

BENJAMIN NETANYAHU; Goed verstand en onstuitbare ambitie

TEL AVIV, 1 JUNI. Op 46-jarige leeftijd is Benjamin Netanyahu Israels jongste premier geworden. Hij is na en niet voor de stichting van de staat Israel geboren zoals al zijn voorgangers, en vertegenwoordigt daarmee een nieuwe generatie Israeliërs. In zijn persoonlijkheid en levensloop symboliseert hij de Israelisch-Amerikaanse symbiose. Een Israelische 'Clinton', met wortels in de VS en Israel, die het goed doet op het tv-scherm, rap van de tongriem is gesneden en na drie huwelijken de naam heeft gekregen van een rokkenjager.

Gedreven door een onstuitbare ambitie, gezegend met een goed verstand heeft hij zich in enkele jaren over nogal wat struikelblokken in zijn eigen Likud-partij naar de top van de Israelische politiek gevochten. Dat is zo snel gegaan dat vooral zijn tegenstanders in de Arbeidspartij, maar ook de 'prinsen' van Likud nooit echt greep op de persoonlijkheid van 'mooie Bibi' hebben gekregen. Hij glipte door alle uitgezette valstrikken zonder ooit te veel van zijn diepste gevoelens te laten zien.

Zijn Israelische succesverhaal heeft een sterke Amerikaanse dimensie. Als een in de VS aan de Harvard-universiteit opgeleide Israelische Amerikaan heeft hij op zijn Amerikaans de top van Likud na 1992, toen de partij de verkiezingen verloor, met een scherp ontwikkeld organisatietalent veroverd. Slechts weinigen geloofden dat hij in staat zou zijn vier jaar later de 'vredespremier' Shimon Peres in een nek-aan-nek race om het premierschap te verslaan.

Ideologische motieven hebben in zijn sprint naar het leiderschap van Likud nauwelijks een rol gespeeld, en vormden ook niet de ruggegraat van zijn doelmatige verkiezingspropaganda. De slagzin was 'vrede en veiligheid'. Van de invulling daarvan zal het afhangen of Benjamin Netanyahu als premier de visie en de moed zal hebben om tegen de sterke rechtervleugel van zijn partij in, het vredesproces met de Palestijnen en Arabische buurlanden tot een goed einde te brengen.

Als een rechtstreeks door het volk gekozen premier staat hij sterk tegenover die krachten in zijn partij die het Palestijnse spoor, zoals dat door Rabin en Peres is uitgezet, willen blokkeren. Als een jonge politicus zonder een zeer opvallende staat van dienst, zonder de lauweren van het generaalschap, krijgt hij het vooral moeilijk met de generaals Ariel Sharon en Raful Eitan die geen verband weten te leggen tussen vrede en veiligheid. Vooral aan Sharon is hij veel verschuldigd. Deze energieke bulldozer in de Israelische politiek heeft door het samen laten gaan van Likud met Tsomet, de partij van Eitan, en Gesher, de partij van David Levy, de basis voor de zege van Netanyahu gelegd.

Maar gisteren heeft Netanyahu de haviken in zijn partij al duidelijk gemaakt niet van hun extremistische uitspraken gediend te zijn. Zijn boodschap was duidelijk: ik zal de dienst uitmaken.

Het is vooral in kringen van de verslagen Arbeidspartij bon ton om geringschattend over Netanyahu te spreken. “Bibi is niet geschikt” ( om premier te zijn) was het mislukte hoofdmotief van de campagne tegen hem. Premier Peres weigerde hem zelfs tijdens het tv-debat aan te kijken of een vraag te stellen.

Maar Israels gezant in Washington Moshe Arens zag in 1979 in Netanyahu al een potentiële Likud-ster. Hij benoemde hem toen tot tweede man van de ambassade en in die functie ontwikkelde Netanyahu zich snel tot een veel-gevraagde tv-persoonlijkheid. Via een gezantschap bij de VN, waar hij zich verbaasde over de realiteitszin van de Arabische gezanten met wie hij in contact kwam, werd hij in 1990 tot onderminister van buitenlandse zaken benoemd. In die functie was hij Israels invloedrijke woordvoerder bij de Madrileense vredesconferentie in 1991. Ruim een jaar later, toen Likud onder premier Yitzhak Shamir de verkiezingen verloor, nam hij het herstel van Likud op zich.

Netanyahu, in wiens handen het lot van Israel en dat van het Midden-Oosten is komen te liggen, is geen dromer, maar een realist. Het harde leven kent hij als officier van een elite-eenheid van het Israelische leger. In 1968 nam hij deel aan een overval op het vliegveld van Beiroet waar 13 Libanese vliegtuigen in brand werden gestoken.

Hij heeft, zo blijkt uit het op zijn politieke carrière afgestemde boek 'Een plaats onder de zon', soldaten naast hem zien sneuvelen. Toen zijn broer, die als hoge officier in dezelfde elite-eenheid diende als waarvan hij deel uitmaakte, in 1976 op het vliegveld van Entebbe sneuvelde bij de bevrijding van gegijzelde vliegtuigpassagiers, was Bibi een gebroken man. Diens dood heeft hem tot een bezeten vijand van terrorisme gemaakt. Het oog van Moshe Arens viel op de jonge Benjamin Netanyahu wegens de activiteiten die deze ontwikkelde in het kader van het 'Jonathan-instituut tegen terrorisme' dat Benjamin ter nagedachtenis aan zijn broer oprichtte.

Israels nieuwe premier maakt er geen geheim van dat hij in zijn jonge Amerikaanse jaren architect of kunstschilder had willen worden. Hoewel hij uit een fel revisionistisch-zionistische familie kwam voelde hij zich in zijn Amerikaanse jaren niet tot de politiek aangetrokken. Zijn vader, een Amerikaanse historicus die naam maakte met een boek over inquisitie van de joden in Spanje, keerde met zijn gezin uit Israel naar de VS terug omdat hij geloofde wegens zijn politieke opvattingen in Israel geen werk op zijn niveau te kunnen vinden. Netanyahu zou hebben overwogen in de VS te blijven.

De vele roddels die over hem de ronde doen en zelfs zijn opzienbarende tv-bekentenis dat hij zijn derde vrouw had bedrogen, hebben hem nauwelijks politieke schade bezorgd. Aan Peres bleven roddels en leugens hangen, op Bibi gleden ze af. Dat is ook een van de redenen van zijn opvallende snelle mars naar de top van de Israelische politiek op een heel gevoelig moment in het vredesproces in het Midden-Oosten.