Kafka in Zoetermeer

Een treurige affaire noemt Köbben zijn gevalsbeschrijving van het ziekteverzuim bij het onderwijs. De als treurig beschreven handelwijzen zijn echter ook 'normaal': gewoon, overeenkomstig de gebruiken, niet alleen bij OC&W maar algemeen.

Het ziekteverzuimcijfer, dat vastgesteld werd door het Liswo, is op te vatten als een hersenspinsel: het is niet het ziekteverzuim, maar een benadering daarvan. Een hersenspinsel is vatbaar voor andere hersenactiviteiten: pogingen tot manipulatie bijvoorbeeld, Köbben geeft voorbeelden. Een ander bekend voorbeeld is het werkloosheidscijfer. Toen in de jaren tachtig minimaal het prestige van een bekend politicus op het spel kwam te staan met een stijgende ontwikkeling van de werkloosheid, raakte de definitie van het werkloosheidscijfer onder vuur. Daar hoeft op zich niets mis mee te zijn, immers het werkloosheidscijfer is een nog beter voorbeeld van een hersenspinsel dan het ziekteverzuimcijfer bij het onderwijs.

De vraag is wat het meest verbazing wekt, de handelwijzen van OC&W of de reactie daarop van Köbben/Liswo. Naast onderzoek was het immers ook een veredelde vorm van registratie, zoals Köbben zelf schrijft. Ook daar hoeft niets mis mee te zijn, integendeel het zal ongetwijfeld voor studenten een goede denkoefening betekend hebben.

Toen de welzijnsfunctie veranderde in een verzekeringsfunctie hadden de signalen op oranje tot rood moeten springen bij de betrokkenen. Zodra de belangen bij uitkomsten van onderzoek groot worden, liggen de uitkomsten en het onderzoek onder vuur. Een methode die dan veel toegepast wordt, is in de organisatievakliteratuur omschreven als 'de methode van het eieren koken' (uitstekend beschreven in een boekwerkje uit de jaren zeventig: 'Management by errors'). De methode komt neer op het steeds opnieuw aanvechten van de kwaliteit van uitgevoerd onderzoek of van de onderzoekers als de uitkomsten van het onderzoek niet bevallen of als er geen bereidheid aanwezig is om iets met de uitkomsten te doen.

Bij de functieverandering van het gebruik van het ziekteverzuimcijfer bij het onderwijs hadden alle betrokkenen zich moeten afvragen of het tot dan gangbare onderzoek nog wel voldeed. Mijn indruk: nee. Er had overgegaan moeten worden op een echte verzuimregistratie. Het is namelijk erg lastig om toepassing van de methode van het eieren koken te ontgaan. Ook het aan de kaak stellen - zoals Köbben heeft gedaan - helpt niet. Daarvoor is de methode veel te algemeen gebruikelijk en veel te verleidelijk.