Wie heeft Koude Oorlog gewonnen?

Tot voor kort waren er twee ronden van Koude-Oorlogsrevisionisme geweest over de vraag wie er gewonnen had en, belangrijker, hoe de overwinning was behaald.

De eerste ronde was voor de conservatieven die beweerden dat Amerikaanse onbuigzaamheid en de herbewapening onder Reagan, met name Star Wars, de Sovjet-Unie hadden uitgeput.

Toen, naarmate de spanning van de Koude Oorlog van Amerika afgleed, hervond links zijn stem en stelde dat confrontatie en militaire macht uiteindelijk toch niet bleken te werken en dat een eigenlijk al failliete Sovjet-Unie juist door de bewapening onder Reagan nog enige tijd in stand was gehouden, terwijl de Verenigde Staten miljarden verspilden die beter aan sociale noden hadden kunnen worden besteed.

Beide betogen zijn simplistisch en onjuist. Nu, in een derde ronde, bejubelt men de neoconservatieven die er steeds naar streefden de Sovjets te verslaan en hen niet alleen maar in bedwang te houden. De 'neocons', meest Democraten die verontwaardigd waren over de ruk naar rechts van hun partij, komt een deel van de lof toe.

Toch lijkt het moeilijk te geloven dat Ronald Reagan of zijn topadviseurs op het gebied van de nationale veiligheid, bij Buitenlandse Zaken, Defensie of in de Nationale Veiligheidsraad, van de neoconservatieven moesten leren de Koude Oorlog te voeren. En het getuigt van stijfhoofdigheid te beweren dat de vreedzame beëindiging van de Koude Oorlog in een historisch zo korte periode zou kunnen zijn bereikt.

Als veteraan van zowel de 'hete' als de Koude Oorlog tegen de Sovjets en hun bondgenoten was ik verheugd over het verdwijnen van de Sovjet-Unie. Maar we konden ons met reden afvragen hoeveel wij daaraan eigenlijk hadden bijgedragen. Het feit blijft dat we niet de loopgraven hebben bestormd. De vijand is met de noorderzon vertrokken en de Sovjet-Unie was niet meer. Weinig mensen in Washington en nog minder in Moskou hadden dat verwacht. De ineenstorting was het gevolg niet zozeer van westers optreden als van inherente contradicties in het Sovjet-model van het marxisme-leninisme.

Dat het systeem onder druk stond, was geen geheim; als opperbevelhebber van de NAVO heb ik daar al medio jaren '70 over gesproken, toen de militaire macht van de Sovjets op haar hoogtepunt scheen. Vergeleken bij westerse economieën kon het Sovjet-systeem wel kanonnen produceren, maar steeds minder boter, en steeds meer Russen beseften dat.

Het in bedwang houden van het Sovjet-expansionisme, hetzij doelmatig nagestreefd door iemand als Ronald Reagan hetzij minder doelmatig door iemand als Jimmy Carter, was op zijn hoogst een belangrijke, tijdig toegepaste katalysator en niet bepalend voor het vertrek van de Sovjets.

Voorts staat het Westen in het krijt bij Michail Gorbatsjov, niet wegens zijn democratische voorkeuren maar omdat hij in zijn streven het marxisme door hervormingen te behouden niet naar geweld heeft gegrepen om het wankelende wereldrijk te redden.

En ten slotte moeten we zo eerlijk zijn te erkennen dat de Russische bewondering voor ons economische systeem nooit heeft geleid tot een integrale overname van de westerse democratische waarden.

Eerst leken de leuzen die vanuit Moskou klonken de wedergeboorte van Rusland als een democratisch land met een vrije markt te verkondigen. President Clinton wenste dat Rusland uiteindelijk een nieuwe 'democratische partner' zou worden. Maar inmiddels weten we dat onze waarden niet hebben gezegevierd; er bestaat thans geen echte democratie in Rusland, de oorlog in Tsjetsjenië duurt voort, en zelfs terugkeer van de neocommunisten via vrije verkiezingen hoort tot de mogelijkheden.

Vanuit Moskou wordt onafgebroken gepoogd de controle over het Gemenebest van Onafhankelijke Staten terug te krijgen. Een rechtsstaat, met individuele rechten en al het andere dat wij associëren met een democratische samenleving, moet in Rusland nog worden opgebouwd.

Het realiseren van die centrale doelstellingen wordt er niet door bevorderd als we het Russische onrecht in Tsjetsjenië of elders negeren. Net als voorheen worden deze tactieken nog steeds gebruikt om de slinkende aantallen voorstanders van echte hervormingen in Rusland te ontmoedigen en in diskrediet te brengen.

Het is evenmin bevorderlijk wanneer wij niet bereid zijn onze toezeggingen over uitbreiding van de NAVO geloofwaardig en binnen een redelijke termijn gestand te doen.

Het blijkt duidelijk dat de ontwikkeling van een gedegen beleid in Europa en elders nog altijd wordt belemmerd door verwarring over de vraag wie de Koude Oorlog heeft gewonnen en waardoor.

Reagan heeft zich onderscheiden, net zoals veel van zijn voorgangers, doordat hij het vertrouwen van de Amerikanen in de juistheid van de Amerikaanse zaak herstelde. De door hem uitgevoerde herbewapening bood tegenwicht aan het lang gehuldigde streven van de Sovjets om het machtsevenwicht te verstoren. Diverse diplomatieke beleidslijnen van Reagan hebben bijgedragen tot het 'herbedwingen' van een Sovjet-Unie die eind jaren '70 gevaarlijk weinig tegenstand ondervond.

Dat alles is geschiedenis. Maar wat thans een voorwerp van zorg zou moeten zijn voor ons en de presidentskandidaten is het gevoel van zelfvoldaanheid ten aanzien van de wereld en Rusland dat voortvloeit uit veronderstellingen omtrent een 'overwinning' en over wie daar de eer van toekomt en waarom. Ons beleid jegens Rusland moet er niet langer van uitgaan dat de democratie onvermijdelijk is, dat Rusland een partner in vrede en veiligheid is en zelfs dat er een samenleving zal ontstaan op basis van een vrije markt.

De Sovjet-Unie heeft de Koude Oorlog verloren en is verdwenen en ervoor in de plaats komt hoe langer hoe meer corrupt nationalisme. Het Westen heeft niet de triomf van de democratische waarden aanschouwd. De strijd om de vraag wat het beste waardenstelsel is, duurt voort.

Zelfvoldaanheid in dezen, in combinatie met misvattingen over de vraag wat het einde van de Sovjet-Unie heeft veroorzaakt, bedreigt ons cruciaal belangrijke vermogen om de gang der gebeurtenissen in de wereld te beïnvloeden - en zou ons de kans op vrede alsnog uit handen kunnen slaan.

(© The Washington Post)