Het diepe is te diep voor leerling-verpleger

Leerlingen in de gezondheidszorg voelen zich vaak aan hun lot overgelaten en zijn gediend met meer begeleiding in de praktijk. Dit blijkt uit een onderzoek van vakbond CFO en Jongerenorganisatie CNV.

AMSTERDAM, 4 MEI. Een leerling-verpleegkundige op de zuigelingen-afdeling van het Academisch Medisch Centrum (AMC) heeft een kindje in haar armen dat opeens stopt met ademen. Het wordt helemaal blauw. De leerling rent in paniek de gang op en schreeuwt dat 'hij het niet meer doet'. Gediplomeerd verpleegkundige Bernadette Wulder (32) snelt toe en begint meteen te reanimeren. De afdelingsarts wordt gewaarschuwd en neemt de reanimatie over. Het kind is gered, maar de leerling-verpleegkundige kan nauwelijks over de schrik heenkomen.

Bij hun stage in het ziekenhuis komen toekomstige verpleegkundigen voor verrassingen te staan. Zij “schrikken en slikken” zegt tweedejaars Daphne Broers (23) die een dergelijke situatie gelukkig nog nooit heeft meegemaakt. Uit het deze week verschenen rapport Hooggemotiveerd onder extreme omstandigheden van de vakbond CFO en de jongerenorganisatie CNV, waarbij 550 leerlingen en net afgestudeerde verpleegkundigen werden ondervraagd, blijkt dat leerlingen in de zorgsector vaak aan hun lot worden overgelaten. Hun begeleiders hebben het zelf zo druk op de afdeling dat zij geen tijd hebben om de leerling alles voor te doen.

Begeleider Bernadette Wulder vindt het werk te zwaar voor de leerlingen. “In het begin loop je nog wel hand in hand langs de zalen, maar na een paar dagen heb je daar gewoon geen tijd meer voor. Dan worden ze in het diepe gegooid. En dat blijkt te diep voor de meeste leerlingen.” De enige oplossing volgens haar is 'boventallig' plaatsen. Dat wil zeggen dat de leerling-verpleegkundige een extra kracht is naast een aantal dienstdoende verpleegkundigen.

Maar daar is, zo stelt onderzoeker Eszter de Kleine van de vakbond CFO, geen geld voor. Zorginstellingen hebben niet genoeg personeel en dan is het niet te voorkomen dat er een beroep wordt gedaan op leerlingen. De Kleine: “Dat is geen onwil maar het ziekenhuis kan niet anders.” De opleiding tot verpleegkundige wordt daardoor volgens haar een van de zwaarste die er is: fulltime werken voor 1200 à 1300 gulden bruto per maand, scripties en verslagen schrijven en om de paar maanden een toets.

Daphne Broers heeft haar studieboeken meegenomen naar de nachtdienst op de zuigelingenafdeling maar van leren komt niets terecht. Zij staat volledig ingeroosterd samen met haar begeleider Wulder. De leerling heeft de zorg voor vijf kinderen en de begeleider ontfermt zich over de vier 'zware gevallen'. Maar op het moment dat bij een van de baby's van Broers wat bloed moet worden afgenomen, mag de leerling dat niet zelf doen en piept zij haar begeleider op. Begeleider Wulder controleert ook de medicijnen en als zij aan leerling Broers vraagt of zij weet waarom bepaalde medicijnen worden toegediend, antwoordt deze enigszins blozend dat zij zich dat eigenlijk niet heeft afgevraagd.

De verantwoordelijkheid ligt dus nog altijd bij de begeleider. Zeker in de nachtdienst - wanneer er minder personeel op de afdeling is. In sommige zorginstellingen, zo stellen de onderzoekers, komt het voor dat de leerling alleen een nachtdienst draait. Maar in het AMC is dat niet het geval. Daphne Broers had in het begin moeite met nachtdiensten. “Op neurologie wist ik soms niet wat ik moest doen. Je kunt natuurlijk altijd op de noodbel drukken, maar dan moet je zelf bepalen of dat nodig is en dat is dan al een heel moeilijke beslissing”, aldus Broers op de geheel verlaten gang van de afdeling.

Een van de andere uitkomsten van het onderzoek van de vakbond was dat de beginleeftijd van de opleiding met minstens drie jaar verhoogd zou moeten worden. Nu is die leeftijd vastgesteld op 17 jaar. Daphne Broers begon op haar negentiende aan de opleiding tot B-verpleegkundige om te kunnen werken in de psychiatrie. Na een maand stapte ze op omdat ze niet opgewassen was tegen de patiënten, zoals een “boom van een kerel” die haar op een gesloten afdeling dwong de sleutels af te staan. “Wat zou je dan als negentienjarige? Nog erger vond ik het om leeftijdgenoten aan te treffen die zwaar psychotisch in een hoekje zaten. Dat brak me op en toen ben ik weggegaan.”

Agressie van patiënten of van familieleden komt op alle afdelingen in een ziekenhuis voor. Meer dan de helft van de ondervraagden zegt daar niet goed mee overweg te kunnen. Begeleider Wulder: “Familieleden spelen de verpleging tegen elkaar uit. Daar moet je leerlingen voor waarschuwen.” Op de zuigelingen-afdeling van het AMC liggen enkele mishandelde baby's. Leerling-verpleegkundige Broers blijft daar uit de buurt. De agressieve vaders mogen dan wel niet op de afdeling komen maar midden in de nacht weet je maar nooit. Broers heeft geen ervaring met agressie.

Soms vindt zij het moeilijk familieleden te benaderen: “Ik kan hun vragen vaak niet beantwoorden en dan sta ik met een mond vol tanden. En in het begin had ik er veel moeite mee om na een 'slecht-nieuws-gesprek' de kamer van een patiënt binnen te gaan. Wat moet je zeggen?” Op school kaartte zij dit probleem aan. Het antwoord van de docent was: “Dat voel je op het moment zelf wel aan.”

Over het algemeen zijn de leerlingen, zo blijkt uit het rapport, tevreden over de lessen theorie en de sociale vaardigheden. Maar de theorie van de school sluit volgens het onderzoek niet aan op de praktijk van het ziekenhuis. Broers: “Op school behandel je altijd een ideale patiënt, zelfs de agressieve psychiatrische patiënt gooit op school slechts met een bordje of verheft eventjes zijn stem. En een echt sterfgeval hebben we daar ook nog nooit meegemaakt. Dat ervaar je allemaal pas in het ziekenhuis.”

De onderzoekers schrijven een drastische verbetering voor in de werksituatie van leerling-verpleegkundigen. Zij stellen samen met werkgevers in de zorgsector een plan van aanpak voor waarin de arbeidsomstandigheden voor de leerlingen èn hun begeleiders verbeterd worden. Ook de docenten op school zouden de gelegenheid moeten krijgen zich bij te scholen om de aansluiting van de theorie op de praktijk in het ziekenhuis beter te laten verlopen. In 1997 wordt het onderwijsstelsel van de opleiding tot verpleegkundige veranderd. De Kleine van CFO: “Dat is nodig. Je hoopt toch uiteindelijk allemaal op een heel goede zuster aan je bed.”