Niemand kan zeggen het niet geweten te hebben

Ik heb het geweten, morgen, Veronica, 19.25-20.30u.

Achttien jaar geleden zagen 120 miljoen Amerikanen de televisieserie Holocaust of delen daarvan, een serie van negenenhalfuur die - over vier avonden verspreid - meer dan de helft van de Amerikaanse bevolking confronteerde met het lijden en de vernietiging van zes miljoen joden in de Tweede Wereldoorlog. Waar de film ook werd uitgezonden en dat gebeurde in tweeënveertig landen, riep zij heftige en dikwijls tegengestelde reacties op: van bitterheid over de banalisering en romantisering van zo'n afschuwelijke historische periode tot en met de verwelkoming ervan als dé mogelijkheid om een gruwelijk stuk eigentijdse geschiedenis - hoe goedkoop en soap-achtig ook - dichtbij de mensen te brengen

In 1979 werd Holocaust ook in Duitsland en in Nederland uitgezonden. In de Bondsrepubliek brak de serie alle televisierecords tot dusver door twintig miljoen Duitsers aan de buis te binden. Ook in Nederland was de Amerikaanse serie die door de TROS werd uitgezonden nadat de Vara en de NCRV er als té pijnlijk vanaf hadden gezien en dr. L. de Jong, ons nationale geweten, er schande van had gesproken, wekenlang het gesprek van de dag en onderwerp van veel controverses. Waar de makers van de serie op hoopten, kwam voor een groot deel uit. Ontegenzeggelijk, zo luidde de conclusie van de afdeling kijk-en luisteronderzoek van de NOS, heeft de serie jongeren die weinig over de oorlog wisten, over een drempel heen geholpen, maar of er ook sprake zou zijn van een blijvende, positieve mentaliteitsverandering, daarover was het oordeel van de NOS-onderzoekers minder gunstig.

Inmiddels zijn we zeventien jaar en tal van oorlogen verder en worden morgenavond de miljoenen doden van de Tweede Wereldoorlog herdacht. Veronica, dat zowel direct voor als direct na de officiële herdenking om acht uur zendtijd heeft, presenteert in verband met deze bijzondere avond de documentaire Ik heb het geweten. Net als bij destijds Holocaust gaat het om een Amerikaans initiatief. In dit geval om het idee van regisseur Steven Spielberg, de maker van de aangrijpende succesfilm Schindler's List, om een internationale databank, de History Foundation op te zetten met ervaringen en getuigenissen van mensen die de raciale vernietiging van 1939-1945 overleefd hebben. De informatie die op deze manier wordt verzameld, komt dan voor nieuwe generaties beschikbaar en zal onder meer via Internet opvraagbaar zijn.

Veronica geeft een voorproefje van hoe Spielbergs databank eruit zou kunnen gaan zien en laat morgenavond twee joden en twee zigeuners vertellen wat zij in de oorlog en daarna hebben meegemaakt en of en hoe zij het verdriet van de massamoord hebben verwerkt. Het gaat om vier mensen plus Ruud Gullit (de Nederlandse ambassadeur tegen racisme), die er zo voor zorgen dat vrijwel niemand kan zeggen dat ze er niet van hebben geweten. Koerdistan, Cambodja en Bosnië zijn in dit verband maar een paar voorbeelden van vervolging en vernietiging die men vanuit de huiskamer dagelijks kán volgen. Of men dat ook doet, is een tweede. Dat Veronica morgen met deze film komt, deed me, ook al blijft het bij slechts één uitzending, denken aan alle opwinding en heftige emoties in 1979.