Italiaans-Nederlandse röntgensatelliet gelanceerd

ROTTERDAM, 30 APRIL. Vanmorgen om 06.31 uur Nederlandse tijd is vanaf Cape Canaveral in Florida met een Atlas-Centaurraket de Italiaans-Nederlandse satelliet SAX gelanceerd. Deze draait nu in een baan op een hoogte van 600 km rond de aarde.

Aan boord van SAX - het Italiaanse acroniem voor 'satelliet voor röntgenastronomie' - bevinden zich twee Nederlandse wijdhoekcamera's, gebouwd door de Stichting Ruimteonderzoek Nederland (SRON) in Utrecht. Zij maken deel uit van de zes instrumenten voor het bestuderen van kosmische röntgenbronnen. “Het eerste vuurwerk op Koninginnedag is een succes geworden”, aldus de enthousiaste Nederlandse project scientist John Heise.

Röntgenstraling uit het heelal moet vanuit de ruimte worden waargenomen, omdat de dampkring geen röntgenstraling doorlaat. De röntgenstraling is afkomstig van objecten waarop extreem hoge temperaturen heersen, vaak in combinatie met extreem sterke magnetische velden en gravitatievelden. Dit zijn bijvoorbeeld neutronensterren en zwarte gaten (de eindstadia van zware sterren), kernen van sterrenstelsels en clusters van verre sterrenstelsels.

De bouw van de 1.400 kg zware en 3,6 meter lange satelliet heeft ongeveer 800 miljoen gulden gekost. De Nederlandse bijdrage, 75 miljoen, kwam tot stand onder leiding van het Nationaal Lucht- en Ruimtevaartlaboratorium (NIVR). Fokker Space bouwde de zonnepanelen en het standregelingssysteem, in samenwerking met de Technisch Physische Dienst van TNO en Stork Product Engineering. Met het standregelingssysteem - dat overigens te gecompliceerd is om het op aarde via simulaties te kunnen testen - kan de satelliet lange tijd achtereen op één bron worden gericht. In de twee Nederlandse wijdhoekcamera's wordt gebruik gemaakt van de schaduwmaskertechniek. Röntgenstraling valt door een 'masker' met 65.000 gaatjes en werpt een schaduwbeeld op de detector. Door het schaduwbeeld - dat in feite is opgebouwd uit 65.000 camera obscura-beelden - met een computer te analyseren, kan het oorspronkelijke röntgenbeeld aan de hemel worden gereconstrueerd.

De vier andere, Italiaanse instrumenten hebben een veel kleiner gezichtsveld, maar zijn gevoeliger en bestrijken bovendien een tot nu toe ongeëvenaard breed energiegebied: van 100 tot 200.000 elektrovolt.

Een belangrijke doelstelling van de wijdhoekcamera's is het onderzoek aan bronnen die opeens aan de hemel verschijnen en na enkele maanden weer verdwijnen. Deze bronnen worden vaak de heldere objecten in röntgenstraling aan de hemel. Andere waarnemingsdoelen zijn de zogeheten röntgenbursters: ongeveer tien seconden durende stoten röntgenstraling die afkomstig zijn van een soort kernfusie-explosies aan het oppervlak van neutronensterren. Ook hopen astronomen de röntgenstraling te kunnen waarnemen van de nog steeds zeer mysterieuze objecten die onverwachts een flits gammastraling uitzenden.

De groothoekcamera werd aanvankelijk ontwikkeld voor een derde Nederlandse satelliet, na de ANS (1974) en de IRAS (1983), die er echter nooit is gekomen. In plaats daarvan werd in de jaren tachtig besloten tot een bescheiden deelname in een Italiaanse satelliet, die werd ontwikkeld onder leiding van Alenia Spazio. In ruil voor de Nederlandse bijdrage aan SAX hebben Nederlandse astronomen straks recht op een evenredig deel van de beschikbare waarnemingstijd. SAX heeft een verwachte levensduur van vier jaar.