Een hallucinerend bord

In de perskamer van het Ambertoernooi in Monte Carlo zijn kopieën opgehangen van een recente briefwisseling van Rustam en Gata Kamsky met de wereldschaakbond.

De Kamsky's willen graag dat we van hun standpunt op de hoogte zijn. Ze hebben vele grieven en die zijn allemaal terecht. De rating van Gata is te laag doordat zijn overwinningen in de PCA-matches niet zijn meegerekend. Een match verloor hij, tegen Anand. Die is wel meegerekend. Al zijn klachten zijn genegeerd. In strijd met de reglementen is hij niet geconsulteerd toen president Iljoemzjinov besloot om de match om het wereldkampioenschap tegen Karpov in zijn Kalmukse hoofdstad Elista te laten spelen. De informatie die de Kamsky's van de wereldschaakbond ontvangen is uiterst summier. Al dagen geleden zeiden ze dat ze liever niet in Elista wilden spelen. Het kan ook moeilijk neutraal terrein genoemd worden. Maar weigeren durfden ze aanvankelijk ook niet goed. Ze hebben Bagdad al geweigerd. Ze zijn bang dat de hele match niet doorgaat en dat Karpov zonder spelen wereldkampioen blijft.

Ik schrijf dit stuk op woensdag. Naast me steekt Rustam Kamsky een brief in de faxmachine. Gericht aan het bureau van de FIDE, ondertekend door Gata. Ze hebben er samen nachten lang over beraadslaagd. Nu wordt de knoop doorgehakt. Gata weigert om in Elista te spelen. Hij zegt dat hij zich als Russisch emigrant in Rusland niet veilig voelt. Bovendien zal Karpov in Rusland omringd zijn met helpers. Gata wil alleen op neutraal terrein spelen. “Kijk“, zegt Rustam, “jullie zijn mijn getuigen. Als ze straks bij de FIDE zeggen dat ze deze fax nooit ontvangen hebben, liegen ze.“ Ik voel me getuige van een belangrijke gebeurtenis, maar ik houd er rekening mee dat morgen alles weer anders is. De Kamsky's weten zelf niet goed wat ze moeten doen.

Hoe moeilijk de positie van Gata Kamsky is, kan blijken uit een recent interview met Iljoemzjinov in het Russische blad Trud. Iljoemzjinov zegt daar dat hij, toen hij Bagdad aanwees, al wist dat het daar niet door zou gaan. Hij wist ook al welke stad het wel zou worden. Het was alleen maar ten behoeve van de propaganda voor de schaaksport geweest dat hij Bagdad noemde. Tegelijk is hij er trots op dat de wereldschaakbond druk op Kamsky uitoefende door officieel aan te kondigen dat Kamsky, als hij niet in Bagdad wilde spelen, vervangen zou worden door Valeri Salov, die er vreemd van zal hebben opgekeken dat hij opeens weer wereldkampioenskandidaat was. Het is toch werkelijk van een bijna onvoorstelbare schurkachtigheid wat Iljoemzjinov daar over zichzelf vertelt. Te kwader trouw Bagdad noemen, voor de schaakpropaganda, en tegelijk Kamsky bedreigen omdat die er niet kan spelen.

Anatoli Karpov speelt ook in het Ambertoernooi. Hij leest met belangstelling de brieven van de Kamsky's die aan de muur hangen. Als iemand hem vraagt wat zijn eigen standpunt is, zegt hij vriendelijk dat hij zich daar op dit moment niet over uit kan laten. Hij hoeft zich geen zorgen te maken. Iljoemzjinov is zijn vriend. Hij wacht rustig af.

Dit is het vijfde Ambertoernooi en voor mij de eerste keer dat ik het zie. Vooral de blindpartijen zijn een curieus schouwspel. De spelers zitten schuin tegenover elkaar, ieder achter een computerscherm waarop een leeg bord te zien is. Als ze met de muis een zet doen (alleen Ljubojevic tikt zijn zetten in met hard geweld) verschijnt die op het scherm van de tegenstander. Alleen de laatste zet, de rest van de notatie is uitgewist, het is tenslotte een blindpartij. Het moet een hallucinerende ervaring zijn om een uur lang naar een leeg bord te turen. Jeroen Piket stond tegen Karpov twee pionnen voor in het eindspel. Toen vergat hij dat hij aan zet was. Minuten verstreken. Wanneer speelt Karpov eindelijk, dacht hij, half in slaap. Toen hij wakker werd en besefte dat het zijn eigen beurt was, was het te laat. In de paar seconden die hem nog restten slaagde hij er niet in om een reglementaire zet op het scherm uit te voeren en hij verloor door tijdsoverschrijding.

Een merkwaardig toernooi. Behalve Kasparov is de hele wereldtop hier. Mooie prijzengelden, piekfijn georganiseerd. De eminente schaakschrijver John Nunn is hier naartoe gehaald om het toernooiboek te schrijven. Is het zinvol om in nauwgezette analyses te proberen om de absolute waarheid van frivole blindpartijen en rapidpartijen te achterhalen? Nunn lacht een beetje. Er zijn altijd interessante stellingen, zegt hij. Behalve de mensen die werk verrichten op dit toernooi, zijn er op een goede dag misschien tien toeschouwers. Commentator Hort bedient een demonstratiebord bij de ingang van het hotel, waar af en toe een paar verbaasde gasten naar blijven kijken. Met de spelers die hier zijn en met het geld en de zorg die aan hen besteed worden, zou je het mooiste klassieke toernooi van de wereld kunnen houden. Voor een duizendkoppig publiek, als je het niet in Monaco zou laten spelen. Maar de sponsor Joop van Oosterom, die hier woont, amuseert zich uitstekend. Je kan een schaakweldoener moeilijk voorschrijven hoe hij zijn geld aan het schaken moet uitgeven.

Het blindspelen gaat nog niet altijd zoals het moet. Vaak wordt materiaal weggegeven doordat de spelers niet meer precies weten waar de stukken staan. Vooral Xie Jun heeft er last van. Waarschijnlijk doordat onze vorm van schaken niet haar moedertaal is. Ze heeft jarenlang het Chinese schaak gespeeld.

Maar vaak wordt er ook bewonderenswaardig sterk gespeeld. Kijk hoe de winnaar van het toernooi, Vladimir Kramnik, met een half uurtje bedenktijd en zonder de stukken te zien, partijen speelt die op het eerste gezicht heel goed in een klassiek toernooi gespeeld hadden kunnen worden.

Wit Kramnik-zwart Ivantsjoek1. Pg1-f3 d7-d5 2. d2-d4 Pg8-f6 3. c2-c4 c7-c6 4. Pb1-c3 d5xc4 5. a2-a4 Pb8-a6 6. e2-e3 Lc8-g4 7. Lf1xc4 e7-e6 8. h2-h3 Lg4-h5 9. 0-0 Pa6-b4 10. Dd1-e2 Lf8-e7 11. Tf1-d1 0-0 12. g2-g4 Lh5-g6 13. e3-e4 Pf6-d7 14. Pf3-e5 Pd7xe5 15. d4xe5 Dd8-a5 16. f2-f4 Ta8-d8 17. Lc1-e3 h7-h6 18. Kg1-g2 Lg6-h7 19. Td1xd8 Tf8xd8 20. Ta1-d1 g7-g5 21. Td1xd8+ Le7xd8 22. De2-d2 g5xf4 23. Le3xf4 Ld8-b6

24. Lc4-b5 24. Lxh6 zou wit na 24...Dxe5 niets opleveren, maar nu de vijfde rij onderbroken is, krijgt wit allerlei matdreigingen. 24...c6xb5 25. Lf4xh6 Dreigt 26. Dg5+ of 26. Dd6 25...Lb6-c5 26. Dd2-d7 Lh7-g6 27. Dd7-c8+ Kg8-h7 28. Lh6-g5 Dreigt mat in een paar zetten door 29. Lf6. Maar nu komt zwart met een fraaie tegenactie. 28...Pb4-d5! 29. Dc8xc5 Na 29. exd5 Db4 zou zwart de aanval overnemen. 29...Pd5xc3 30. Dc5xc3 Da5xa4 Nog steeds een zeer scherpe stelling, nu met koningsaanval voor beide partijen. 31. Kg2-g3 Da4xe4 32. Lg5-f6 b5-b4 33. Dc3-c8 De4-e1+ 34. Kg3-f4 De1-f2+ 35. Kf4-g5 Df2-d2+ 36. Kg5-h4 Dd2-h6+ 37. Kh4-g3 Dh6-e3+ RemiseWit Ljubojevic-zwart Kramnik1. e2-e4 c7-c5 2. Pg1-f3 Pb8-c6 3. d2-d4 c5xd4 4. Pf3xd4 Pg8-f6 5. Pb1-c3 d7-d6 6. Lf1-c4 Dd8-b6 7. Pd4-e2 e7-e6 8. 0-0 Lf8-e7 9. Lc4-b3 a7-a6 10. Dd1-d3 Db6-c7 11. Dd3-g3 b7-b5 12. a2-a3 Lc8-b7 13. Dg3xg7 Th8-g8 14. Dg7-h6 0-0-0 15. f2-f3 Pc6-e5 16. Lc1-e3 Kc8-b8 17. Kg1-h1 Tg8-g6 18. Dh6-h3 Td8-g8 19. Pe2-f4 Tg6-g7 20. Tf1-f2 Pe5-c4 21. Lb3xc4 Dc7xc4 22. Pf4-d3 e6-e5 23. g2-g4 Niet vrijwillig, deze verzwakkende zet. Zijn dame dreigde na 23...Lc8 in moeilijkheden te komen.

23...Dc4-c8 Dreigt de witte stelling simpel met 24...h5 op te rollen. 24. Dh3-f1 Tg7xg4 Scherp berekend en mooi gespeeld, zeker voor een blindpartij met korte bedenktijd: 25 minuten + 20 seconden per zet. 25. f3xg4 Pf6xe4 26. Pc3xe4 Lb7xe4+ 27. Tf2-f3 Dc8xg4 28. Pd3-e1 Le7-h4 Maakt zich op om de laatste witte verdediger die het wankele bouwwerkje nog een beetje stut, te elimineren. 29. h2-h3 Dg4-h5 30. Kh1-h2 Lh4xe1 31. Ta1xe1 Le4xf3 Zwart heeft alles met rente teruggewonnen en de witte stelling stort snel ineen. 32. Df1-f2 Tg8-g2+ 33. Df2xg2 Lf3xg2 34. Kh2xg2 Dh5-g6+ Wit gaf op.

Tg8-g2+ 33. Df2xg2 Lf3xg2 34. Kh2xg2 Dh5-g6+ Wit gaf op.