Wolken met een zilveren rand

SCHAGEN. Mevrouw Van Lochem leest ook als ze eet. Sinds haar man dood is heeft ze een klein lessenaartje voor haar bord staan, met het boek erop. Hoeft ze niet meer tegen de muur te kijken. Tv-kijken doet ze weinig, te veel geweld en te veel bedscènes. Ook mevrouw Schager houdt erg van lezen, al gaat het de laatste tijd wat minder met haar ogen. Ze neemt nu vaak grote-letterboeken. Zij kijkt wel veel tv, maar overdag hou je toch nog heel wat tijd over. Ze pakt een boek van Nel van der Zee uit de kast en bestudeert de korte inhoud op de kaft.

Beide vrouwen staan bij de kast streek- en familieromans in de Openbare bibliotheek in Schagen, gevestigd aan het Regioplein. De streekromans hebben een speciaal vignet op de rug: een boerderij en een boom. Maar je herkent ze ook aan de stevige band en aan het stofomslag, waarop onveranderlijk een tekening in lichte pastelkleuren staat. Heel anders dan de thrillers, die meestal zwart als grondkleur hebben, en waar vaak een foto op staat, of de literaire romans, die alleen maar letters op de band hebben.

Ontlezing heeft op de groep waartoe de dames Van Lochem en Schager behoren nog weinig vat gekregen. De lezeressen van streek- en familieromans vormen een stabiele groep, en jaarlijks worden ze van tientallen nieuwe titels voorzien. Zo nu en dan overlijdt een schrijfster van streekromans - producenten en afnemers zijn in deze markt vrijwel altijd van het vrouwelijk geslacht - maar er wordt veel herdrukt en opnieuw gebundeld, en er is ook wel nieuwe aanwas. Toch zullen die nieuwkomers niet snel het succes van Nel Schuttevaer-Velthuys evenaren, die vorige week op tweeënnegentigjarige leeftijd overleed. Ze schreef ruim zestig boeken - Wolken met een zilveren rand was haar laatste - en ze verkocht er meer dan een miljoen van.

Nel Schuttevaer? Ja die kennen de dames wel. Maar om nou te zeggen dat ze iets bijzonders van haar kunnen zeggen, nee. “Het lijkt allemaal wel erg op elkaar”, zegt mevrouw Schager. “Het is gemakkelijk lezen”, zegt mevrouw Van Lochem. “Je weet eigenlijk al op de eerste bladzijde hoe het afloopt.”

Van Nel Schuttevaer heeft de bibliotheek in Schagen 36 titels in de collectie, sommige in meer exemplaren. Vandaag zijn er twee thuis: De herinnering leeft en Eens komt de dag. Het laatste boek ziet er beduimeld uit, maar het is dan ook al 236 keer uitgeleend.

Eens komt de dag behandelt het bewogen leven van Janny Vos en Stendert Franke. Al op de lagere school konden ze het goed met elkaar vinden. Ze konden prachtig samen zingen, van die echt Hollandse liedjes met meerdere coupletten. De meester blies op zijn stemfluitje en dan luisterde de hele klas stil toe. Stendert had het echter niet gemakkelijk. Zijn moeder, die samen met haar zuster het familiepension De Zilvermeeuw dreef, was een bazige vrouw, en zijn vader was zoek. Toch zou het met Stendert nog goed komen. Zijn moeder overleed aan een beroerte, zijn vader kwam weer terug en met Janny zou hij uiteindelijk in het huwelijksbootje stappen.

Als je er een paar hebt gelezen, en het doet er niet toe of ze geschreven zijn door Nel Schuttevaer-Velthuys, Joke Westerweel-Ybema, Jos van Manen-Pieters, of door Henny Thijssing-Boer - dan weet je het wel. Of je nu Vogel zing je lied, De kleuren van het nieuwe licht, Je zult het zelf moeten doen of De grote toekomst opslaat, altijd zijn het mensen van eenvoudige komaf die op hun weg naar het geluk worden gedwarsboomd. Door onbegrip, familiegeheimen, mislukte huwelijken, faillissementen, tragische ongevallen en mensen die heel innemend overkomen, maar toch een verdorven karakter hebben. Seksscènes worden gemeden - dat is meer voor de goedkope Bouquetreeks en zijn talloze varianten.

Het is een genre dat zich in de schaduw van de literatuur bevindt, maar het bloeit welig. De bibliotheek-toptien van de meest uitgeleende auteurs wordt sinds jaar en dag gedomineerd door schrijfsters van familieromans - met Henny Thijssing-Boer als onbedreigde nummer één - en via boekenclubs en boekhandels worden elk jaar vele honderdduizenden van deze boeken afgezet.

De onbevangen lezer die zich eens in dit culturele fenomeen wil verdiepen moet heel wat overwinnen. Om te beginnen wordt hij duizelig van de talloze personen die al in het eerste hoofdstuk worden geïntroduceerd. Er kan geen buurman een hark komen lenen of hij wordt met naam en toenaam aan de lezer voorgesteld. Voor de trouwe lezers is het geen probleem, men bladert graag even terug om op te zoeken wie die Rokus Dorresteijn, die Harm Wittekamp of die Ellen Disselhof ook alweer was.

Er zijn meer bezwaren. De dialogen zijn houterig, de beschrijvingen bestaan uit louter clichés, de hoofdpersonen blijven van bordkarton en de plots zijn buitengewoon onwaarschijnlijk. Daar staat tegenover dat tussen de sterfgevallen en de familieruzies door een dagelijks leven wordt geleefd dat nog gewoner dan gewoon is. Er wordt heel veel warm gegeten, koffie gedronken, op koekjes geknabbeld en op visite gegaan.

Met de klassieke streekroman heeft de moderne variant weinig verwantschap. De boeken van Stijn Streuvels (De Vlaschaard), Antoon Coolen (Stad aan de Maas), Roothaert (Dr. Vlimmen) of zelfs Toon Kortooms (Beekman en Beekman) zijn monumenten van literaire verbeeldingskracht als je ze vergelijkt met de vlakke, eendimensionale produkten van de moderne schrijfindustrie. De enige vernieuwing is dat de regio geen rol meer speelt en de dialogen nu in ABN worden gevoerd. De streekroman is ontstreekt en daarmee is het laatste restje authenticiteit opgegeven.

Hoe is het mogelijk dat die boeken zo populair zijn? “Die clichés en dat gebrek aan psychologische tekening is voor de lezeressen juist een pluspunt”, zegt Annemarie van Buuren. Zij is Neerlandica en werkt aan een proefschrift over streekromans. “Dan kunnen zij er hun eigen gedachten en gevoelens gemakkelijker in projecteren. Zo kunnen ze zich ook beter verplaatsen in de hoofdpersonen.”

Een aannemelijke verklaring. Maar ook een huiveringwekkende gedachte. Hoe leeg en kleurloos moet je leven zijn als Wolken met een zilveren rand en Eens komt de dag voor de fleurige accenten moeten zorgen?