Kroatie: Over de doden niets dan ruzie

Als het aan de Kroatische president Franjo Tudjman ligt komen in Kroatië de lichamen van vroegere fascisten naast die van hun slachtoffers te liggen. Hij wil van het vroegere concentratiekamp Jasenovac, waar in de oorlog Serviërs, joden, zigeuners en anti-fascisten zijn vermoord, “een monument van alle Kroatische slachtoffers” van de Tweede Wereldoorlog maken. De lichamen van in of na de oorlog vermoorde fascisten - de beulen van Jasenovac - moeten worden bijgezet bij die van hun eigen slachtoffers en beide groepen moeten voortaan samen worden geëerd.

Jasenovac was het belangrijkste concentratiekamp van de pro-Duitse Kroatische marionettenstaat van de fascist en ustasa-leider Ante Pavelic. Dat Kroatië vervolgde tussen 1941 en 1945 met grote wreedheid de Servische minderheid, de joden en de zigeuners. Pavelic trachtte zich van de Servische minderheid in Kroatië en Bosnië te ontdoen door eenderde van hen te verdrijven, eenderde te 'bekeren' tot het katholicisme en eenderde fysiek te vernietigen. In Jasenovac werden door kampbeulen - onder wie nogal wat priesters en monniken - mensen met grote houten hamers of met ijzeren staven doodgeslagen, doodgegeseld, opgehangen en levend verbrand. Deze wreedheden brachten de Duitsers er zelfs toe bij Pavelic te protesteren.

Jasenovac, circa honderd kilometer ten oosten van Zagreb, is de afgelopen vijftien jaar stokpaardje van de militair-historicus en oud-partizaan Tudjman geweest: hij probeert al decennia aan te tonen dat het aantal slachtoffers van het Kroatische fascisme veel kleiner - en dat het Kroatische fascisme op zich dus veel minder meedogenloos - is geweest dan algemeen wordt beweerd. In de jaren zestig schreef Tudjman dat in Jasenovac 70.000 mensen waren vermoord. Deze week hield hij het op “minder dan 28.000” slachtoffers, want méér zouden er nooit zijn geregistreerd. Tussen 1941 en 1945 zou het het Kroatische fascisme 'slechts' 40.000 slachtoffers hebben gemaakt.

Dat leidde tot een rel - als altijd wanneer Tudjman het over de Tweede Wereldoorlog heeft. Ten tijde van Tito werd het totale aantal slachtoffers van het Kroatische fascisme op 700.000 geschat - een cijfer dat de Serviërs nog steeds hanteren. Maar dat dat aantal om ideologische redenen was opgeblazen weet iedereen (behalve de Serviërs) al heel lang.

De historicus en Tito-biograaf Vladimir Dedijer schreef in zijn boek Jasenovac, het Joegoslavische Auschwitz, dat in het kamp 200.000 mensen zijn vermoord, maar tegenwoordig gaan historici uit van rond 80.000 doden. Slavko Goldstajn, de leider van de joodse gemeenschap in Kroatië, noemde dat aantal deze week nog in een boze reactie op Tudjmans nieuwste uitlating.

Een andere deskundige, de demograaf Vladimir Zerjavic - de eerste die indertijd het cijfer van 700.000 doden aanvocht - hield het op 83.000 tot 87.000 slachtoffers: 48.000 tot 52.000 Serviers, 13.000 joden, 10.000 zigeuners en 12.000 anti-fascistische Kroaten.

Volgens Tudjman werd Jasenovac na de oorlog nog drie jaar gebruikt door het nieuwe regime van Tito en werden er Kroatische fascisten en andere tegenstanders van Tito vermoord. Zijn plan om van Jasenovac een “monument voor alle slachtoffers van fascisme en communisme” te maken heeft ten doel deze fascisten en nationalisten te herdenken in één adem met de mensen die ze zelf tussen 1941 en 1945 hebben vermoord. Ook de in Belgrado begraven Tito en zelfs de in Madrid begraven fascist Pavelic zouden in in Kroatië moeten worden herbegraven.

Dat plan heeft nog veel meer verontwaardiging gewekt dan Tudjmans gegoochel met de dodencijfers. Tudjman zelf ziet het initiatief als een “poging tot verzoening” tussen verdeelde Kroaten en een bijdrage aan de eenheid van het land.

De joodse gemeenschap ziet dat heel anders. Tudjman probeert volgens haar “de symbolische betekenis en de historische boodschap” van het monument van Jasenovac, een anti-fascistisch monument, te neutraliseren.

“Ik vraag u: laat onze doden met rust. Beledig hen niet met een opgedrongen gevoel van saamhorigheid dat geen van ons, hun nakomelingen, ooit zou kunnen accepteren”, aldus Slavko Goldstajn, wiens hele familie in de oorlog door de Kroatische fascisten werd vermoord. “Ik vraag u de morbide opgraving van botten - en van de geschiedenis zelf - op te geven.” De joodse gemeenschap heeft twee keer schriftelijk tegen het plan geprotesteerd, zonder overigens zelfs maar antwoord te krijgen.

Ook de Kroatische katholieke kerk, die tussen 1941 en 1945 intensief met de fascisten heeft gecollaboreerd, heeft zich tegen het plan van Tudjman uitgesproken. De internationale gemeenschap reageerde eind maart bij monde van de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken, Warren Christopher, die een Amerikaans protest aankondigde tegen “de pogingen [van Tudjman] het verleden te herscheppen”.

Maar de Kroatische president, een man die wordt geobsedeerd door de Kroatië-voor-de-Kroaten-gedachte en die steeds zoveel mogelijk nadruk legt op de Kroatische iconografie, wil van geen wijken weten.

Maandag herhaalde hij zijn plan te willen doorzetten, alle protesten ten spijt. Goldstajns reactie: “Als hij het plan doorzet, klaag ik hem aan wegens de ontheiliging van een begraafplaats. En die klacht wordt ingediend op het moment waarop de eerste spade de grond in gaat.”

    • Peter Michielsen