De geschilderde mysteries van Johanna Kaiser

Tentoonstelling: Johanna Kaiser. Chabot Museum, Museumpark 11, Rotterdam. T/m 2 mei. Di t/m vr 11-16u30, za 11-17u, zo 12-17u. Vanaf eind augustus in het Museum van Hedendaagse Kunst in Gent.

Op haar zestigste begon ze ineens haar meubilair te beschilderen. Op houten wanden, kasten en bedden verschenen uitbundige bloempatronen, weergegeven in de onbekommerde stijl van een kind. Hiermee begon, in 1972, het schilderkunstig avontuur van de Duitse autodidact Johanna Kaiser (1912- 1991). De oude dame die in het bij Dresden gelegen Pirna, in de voormalige DDR woonde, zou tot haar dood blijven schilderen. Ze maakte hoofdzakelijk bloemstillevens en landschappen, afgezien van een enkel portret van haar kater Leo. Haar oeuvre waaraan ze zeventien jaar werkte, omvat zo'n 350 schilderijen en tientallen aquarellen.

Postuum heeft Johanna Kaiser nu haar eerste buitenlandse expositie. Onder de titel Und ich sehe nichts, nichts als die Malerei presenteert het Chabot Museum in Rotterdam veertig van haar schilderijen uit de periode 1972-1990. De tentoonstelling is ingericht door de gastconservator en kunsthistoricus Carel Blotkamp die het werk van Johanna Kaiser, in 1985, tijdens een bezoek aan Oost-Berlijn ontdekte. Op deze expositie wordt ook een beperkt aantal werken van Henk Chabot (1894-1949) getoond, een expressionist die met dikke verflagen werkte.

Het werk van Johanna Kaiser wortelt eveneens in de traditie van het expressionisme en ook zij werkte met dikke verflagen maar verder valt er weinig overeenkomst tussen beiden te ontdekken. Voor Johanna Kaiser was de voorstelling het voertuig voor haar hyper-individuele emoties. Kaiser schilderde haar bloemstillevens en landschappen met forse streken en in een hoog tempo op houten schotjes, hardboard of karton en bij uitzondering op het meer kostbare linnen. Haar omgang met de verf is curieus. Ze werkte met dikke lagen verf waardoor je de naar alle kanten uitwaaierende penseelstreken in reliëf ziet. Soms is het alsof ze de voorstelling met een stokje in de verf tekende. In een landschap van Johanna Kaiser kunnen de als verfspiraaltjes opgevatte knoppen van een in bloei staande struik letterlijk uit de verfhuid omhoogkomen. In haar bloemstillevens kan de buik van een vaas een realistische bobbel op het vlak te weeg brengen.

De heftigheid waarmee Johanna Kaiser schilderde, staat vaak haaks op het bescheiden formaat van haar doeken. Dit valt vooral op in haar bloemstillevens waarvan de composities niet altijd even helder zijn en die bovendien zo'n geëxalteerde, erotische lading hebben dat ze op het punt lijken te staan om te ontploffen. Haar landschappen zijn subtieler en vallen op door hun melancholieke sfeer. Zelfs de kleinste formaten zijn regelrechte juwelen. Met een paar vlekken en vegen blauw, geel, oranje, vuilwit of bruin kon Johanna Kaiser feilloos de meest geheimzinnige landschappen oproepen. Ze schilderde een Oeroude Boom waarvan de stam en de takken zijn opgevat als verfstrepen die de richting van de groei aangeven, tegen een achtergrond van lavendelblauw en lichtende, okergele stippen.

Johanna Kaiser hield zich tot het eind van haar leven aan dezelfde onderwerpen maar haar gebruik van de verf veranderde. Ze dateerde haar werk niet maar haar dun gepenseelde bloemstillevens en landschappen stammen vermoedelijk uit de jaren tachtig. Deze voorstellingen in wazige kleuren maken een wat esoterische indruk.

Johanna Kaiser beschouwde de natuur als een metafoor voor het leven. In de mooi uitgevoerde catalogus die naar aanleiding van de tentoonstelling is verschenen, zijn notities uit het dagboek van Johanna Kaiser opgenomen. Ze schreef daarin over de wonderschone stilte van de natuur die haar het heerlijke gevoel gaf alleen op de wereld te zijn, over de trek van de wilde ganzen waardoor ze zo weemoedig gestemd raakte en over de nachtegaal die zijn lied had gefloten bij het graf van haar man. 'Der Wind streicht ums Haus, kalt - ich suche den Himmel', noteerde ze in haar dagboek.

In de DDR was Johanna Kaiser niet helemaal een onbekende, ze exposeerde er regelmatig. Via haar zoon Peter, een kunstschilder, had ze bovendien contacten met Oostduitse collega's. Ze kende het werk van onder anderen Van Gogh, Munch en Nolde en als meisje had ze een jaar het expressionistische dansen beoefend bij de fameuze 'Ausdruckstänzerin' Mary Wigman. Aan het eind van haar leven bereikte Johanna Kaiser de uitnodiging om deel te nemen aan de prestigieuze Dokumenta in Kassel. Haar dood gooide roet in het eten, op de Dokumenta worden alleen werken van levende kunstenaars getoond.