Aletta c.s.

MARIANNE I.C. OFFEREINS: Vrouwenminiaturen. Biografische schetsen uit de exacte vakken

96 blz., geïll., Centrum Vrouwen en Exacte vakken 1996, tel. 030-2856746, ƒ 30,-

Vrouwen in de exacte vakken zijn er altijd geweest. Maar sporen hebben ze weinig nagelaten: de mannen met wie ze samenwerkten gingen met de eer aan de haal en mocht een vrouw zich als zelfstandig wetenschapper verdienstelijk maken, dan liep ze kans vervolgd te worden.

Zoals Hypatia van Alexandrië, die leefde van circa 375 tot 415. Haar vader was wiskundige en vermoedelijk gaf hij zijn dochter toegang tot het museion, te vergelijken met de universiteit. Hypatia's stem werd 'goddelijk' genoemd en de magistraten van Alexandrië vroegen haar wiskunde en filosofie te doceren. Ze schreef commentaren op de kegelsneden van Appolonius en de algebra van Diophantus en vervaardigde instrumenten als een hygrometer en een zilveren astrolabium. Dat kon niet goed gaan. Onder aanvoering van de kerkelijke voorlezer Petrus sleurden opgewonden christenen Hypatia op weg naar huis uit haar draagstoel, krabden in de kerk vel en vlees van haar lichaam en verbrandden de resten.

In het geval van het scheikundigen-echtpaar Lavoisier was in 1794 de man het slachtoffer - 'de Republiek heeft geen geleerden nodig'. Toch verkeerde Marie ook haar verdere leven in Antoine's schaduw. Altijd had ze met experimenteren geholpen, notities gemaakt, laboratoriumverslagen bijgehouden en de wetenschappelijke correspondentie gevoerd. Ook vertaalde ze de werken van Engelse natuurwetenschappelijke onderzoekers in het Frans. Na Antoine's einde onder de guillotine maakte Marie een door haar echtgenoot begonnen boek af en in 1805 gaf ze onder zijn naam de Mémoires de Chimie uit. Alles bij elkaar een belangrijke bijdrage aan de scheikunde, maar niemand die zich de vrouw herinnert.

In het boekje Vrouwenminiaturen verleent Marianne Offereins 35 vergeten vrouwen uit de exacte wetenschappen eerherstel. De schetsen (alleen Marie Curie krijgt dubbele aandacht) zijn eerder verschenen in het maandblad van de Nederlandse Vereniging voor Onderwijs in de Natuurwetenschappen, NVOX. Offereins heeft naarstig gezocht naar materiaal en alleen via connecties in de wereld van het antiquariaat kwamen de alchemisten, geneeskundigen, astronomen, wiskundigen en een enkele biologe en genetica van de andere sekse boven water. Natuurlijk zijn er vrouwen vergeten (Lise Meitner, Rita Lévi Montalcini), maar dat neemt niet weg dat Vrouwenminiaturen een leerzaam, fraai uitgegeven boekje is, met een literatuurlijst voor wie meer wil. Op middelbare scholen zou het, voor het te laat is, meisjes met een exact pakket direct cadeau moeten worden gedaan.

Aan het eind van de negentiende eeuw verbeterde de situatie. In ons land was Aletta Jacobs de eerste vrouw die de universiteit bezocht en arts werd, en ook haar beide zussen pionierden op het gebied van wiskunde en farmacie. In 1919 werd banketbakkersdochter Tine Tammes de eerste Nederlandse hoogleraar in de genetica. Op basis van een goedgekozen testplant (vlas) en een uitgekiend gebruik van statistiek wist ze aannemelijk te maken dat de wetten van Mendel ook voor continue eigenschappen als lichaamslengte opgingen: de 'multipele-factortheorie'. Toch werd de publikatie waarin ze deze ideeën vastlegde nauwelijks geciteerd en gingen een Zweedse en een Amerikaanse man met de eer strijken.

Na zoveel miskende vrouwen bestaat het risico dat je als auteur met twee maten gaat meten. Offereins overkomt dit één keer. In haar schets van Augusta Ada Byron, gravin van Lovelace, spreekt ze enerzijds van 'de homoseksuele escapades' van Ada's poëtische vader, en over zijn “gewelddadigheid, zijn dronkenschap en zijn chaotische financiële zaken”. Maar als de gravin door ongebreideld wedden op paarden zich diep in de schulden steekt en de Lovelace-familiejuwelen verpandt, heeft Offereins het opeens over 'het ontwikkelen van een hartstocht'. Waarom zou Ada, die huisvriend Charles Babbage intellectueel bijstond met zijn voorlopers van de computer en naar wie een programmeertaal is vernoemd, niet net als haar vader familiekapitaal over de balk mogen gooien?