Waarheidscommissie moet wonden van apartheid genezen

EAST LONDON, 16 APRIL. Naast de grote zaal van het Brits-koloniale stadhuis van East London is een 'huilkamer' ingericht. Aartsbisschop Desmond Tutu, voorzitter van de Zuidafrikaanse Waarheidscommissie, verwacht dat de confrontatie met het duistere verleden van de apartheid voor sommige slachtoffers te veel zal zijn. Het aanhoren van de verhalen over moorden, verdwijningen en martelingen zal hem zelf ook menigmaal naar de kamer leiden. “Ik huil gemakkelijk”, geeft de bisschop toe.

Het past bij het karakter van de Commissie voor Waarheid en Verzoening, die gisteren in East London in de Oostelijke Kaapprovincie begon met openbare hoorzittingen waar slachtoffers van de apartheid hun verhaal kwijt kunnen. Vier van Zuid-Afrika's eigen Dwaze Moeders, de apartheidsweduwen, vertelden tijdens de eerste zitting tot in detail hoe hun echtgenoten waren verdwenen of vermoord, en hoe hun pogingen om de waarheid te achterhalen jarenlang waren stukgelopen op botte politiemannen en een rechtssysteem dat van de blanken was. Een blanke man verhaalde hoe hij bij een terroristische aanval op een bar zwaargewond was geraakt. Medewerksters van de commissie hielden hun arm om de getuigen geslagen en gingen rond met dozen tissues voor de tranen.

De Waarheidscommissie is voornamelijk een therapeutisch proces voor een land dat na de apartheid met zijn verleden moet leren leven. De atypische revolutie waarbij apartheid plaatsmaakte voor democratie voltrok zich aan de onderhandelingstafel. Onderdeel van het akkoord tussen het voormalige apartheidsbewind en de zwarte bevrijdingsbewegingen was de afspraak dat de daders van de 'vuile oorlog' amnestie zullen krijgen als zij hun daden bekennen tegenover de Waarheidscommissie. De slachtoffers krijgen, als alles goed gaat, eindelijk de waarheid te horen. Hun verhalen worden onderzocht en opgetekend. In een land waar niemand won is de Waarheidscommissie het alternatief voor bijltjesdag.

De commissie heeft een sterk religieuze ondertoon gekregen. Met een aartbisschop aan het hoofd en biecht, berouw en vergiffenis als werktuig hoeft dat niet te verbazen. Aan het begin van de hoorzitting, die rechtstreeks op de televisie werd uitgezonden, stak Tutu op het toneel een kaars aan voor de slachtoffers van de apartheid. Hij opende met een gebed en riep op om “schuld te bekennen aan God”, opdat verzoening kan volgen. “Laten we de geesten van het verleden begraven, zodat ze ons niet langer pijn zullen doen. Dat kan bijdragen tot de genezing van een getraumatiseerd, gewond volk. Alle mensen in Zuid-Afrika zijn gewond.” Boven de tafels van de commissie hingen twee Zuidafrikaanse vlaggen en een spandoek met de tekst 'Healing the Nation'.

Pagina 4: 'Commissie in strijd met grondwet' Een aantal slachtoffers van het apartheidsbewind vindt religieuze therapie geen alternatief voor het recht. Drie familieleden van vermoorde anti-apartheidsactivisten, onder wie de weduwe van Steve Biko, hebben bij het Constitutionele Hof een procedure aangespannen om de commissie ongrondwettelijk te laten verklaren. Zij menen dat de commissie een inbreuk is op hun grondwettelijke recht op een normale rechtsgang en eisen vervolging van de daders. Een ander slachtoffer, Marius Schoon, eist in een civiele procedure een schadevergoeding van een miljoen rand (400.000 gulden) van een voormalige medewerker van de veiligheidspolitie, Craig Williamson. Williamson bekende publiekelijk dat hij betrokken was geweest bij de bomaanslag in 1984 in Angola, waarbij de vrouw en dochter van Schoon om het leven kwamen. Williamson heeft een verzoek tot amnestie ingediend bij de Waarheidscommissie, maar de rechter wees zijn verzoek af om de civiele procedure stop te zetten. Een aantal beruchte medewerkers van leger en politie behoort tot de vijfduizend mensen die inmiddels amnestie-verzoeken hebben ingediend.

Het bewijst dat niet alle slachtoffers het politieke compromis van vergiffenis in plaats van vervolging klakkeloos aanvaarden. Zij wijzen op een precedent: de rechtszaken wegens apartheidsmisdaden tegen de oud-minister van Defensie Magnus Malan en politieman Eugene de Kock die op dit moment worden gevoerd. Beide zaken zijn uitvloeisel van politie-onderzoeken die voor de komst van de Waarheidscommissie plaatshadden. Als Malan en De Kock voor het gerecht komen, waarom de moordenaars van onze vader, moeder, broer en echtegenote dan niet? Voorzitter Tutu toonde zich vorige week geïrriteerd over de acties van de familieleden, die de status van zijn commissie ondergraven. “Ik voel pijn voor de vele, vele mensen die ik ken in dit land die wel hun verhaal willen vertellen.”

De commissie wilde gisteren laten zien dat veel slachtoffers wel in haar geloven. De keuze voor East Londen als vertrekpunt voor een reis langs vier grote steden was een logische. In de Oostkaap, de machtsbasis van het ANC, was het verzet tegen het apartheidsbewind in de jaren tachtig heftig en de reactie van de veiligheidsmachten meedogenloos. Hier werden bekende activisten als Steve Biko en Mathew Goniwe vermoord. Door de verhalen van de slachtoffers liep als rode draad de permanente oorlog tussen de bewoners van de zwarte townships en de lange arm van de apartheid, de politie. De getuigen hadden vervolging en pesterijen van de politie weerstaan en martelingen meegemaakt.

Nohle Mohapi verhaalde hoe haar echtgenoot Mapetla in 1976 de dood vond in een politiecel. Mapetla Mohapi was een bekende politieke activist, een vriend van Steve Biko, die al meermalen was aangehouden. Deze keer kwam de politie haar vertellen dat Mapetla zich met zijn jeans in de politiecel had opgehangen. “Ik zei meteen: 'dat is onmogelijk, dat doet Mapetla niet'. Hij had een visie voor de toekomst, hij had plannen met zijn leven, zijn gezin en het land. Hij zou nooit dood willen gaan voordat hij dat had bereikt.” Toen ze naar het politiebureau ging om het stoffelijk overschot van haar man te zoeken, werd ze uitgelachen.

Na een korte ontruiming van de zaal wegens een bommelding kwamen Elizabeth Hashe, Monica Godolozi en Nomali Galela samen vertellen hoe hun drie echtgenoten samen waren verdwenen. De mannen waren drie belangrijke ANC'ers uit Port Elizabeth. Op een avond in 1985 gingen ze gezamenlijk naar een vergadering. Ze keerden nooit meer terug. Talloze pogingen van de vrouwen om de waarheid te achterhalen, liepen op niets uit. Tijdens een gerechtelijk onderzoek in 1988 verklaarden enkele getuigen dat zij de drie mannen in gezelschap van de politie hadden gezien, maar het leidde zoals altijd niet tot vervolgingen. In de rechtszaak tegen politieman De Kock in Pretoria verklaarde een getuige onlangs dat Hashe, Godolozi en Galela door een doodseskader van de politie, de Vlakplaas-eenheid, zijn vermoord. De drie vrouwen wilden van de commissie vooral de waarheid weten, en financiële compensatie om hun kinderen te laten studeren. Mevrouw Hashe wilde graag de foto van haar man terug, die de politie uit haar huis had meegenomen. Weet u wat er met uw man is gebeurd?, vroeg een lid van de commissie aan mevrouw Galela. “Ik heb gehoord dat onze mannen door de politie zijn vermoord”, antwoordde ze. “Ik zou willen dat ze mijn man thuisbrachten, zodat ik hem een waardige begrafenis kan geven.”

Karl Weber was het enige blanke slachtoffer dat voor de commissie verscheen. Dat was van belang, omdat de commissie geacht wordt een evenwichtig beeld te geven van de wreedheden van beide kanten in het conflict - de staat en de bevrijdingsbewegingen. Weber dronk op 1 mei 1993 een glas in de bar van een hotel in East London, toen een gemaskerde man binnenkwam en met een AK-47 automatisch geweer het vuur opende op de bezoekers. Vijf mensen kwamen om het leven, Weber werd geraakt en verloor zijn linkerarm. De aanslag werd later toegeschreven aan APLA, de gewapende vleugel van het linkse Pan Afrikaans Congres. Na de aanslag raakte Weber zijn baan kwijt en leeft hij van een gehandicaptenuitkering van 410 rand, zo'n 160 gulden, in de maand. Hij had duidelijk moeite met het principe van vergeven. Wat zou hij voelen als de dader amnestie zou krijgen?, luidde de vraag. “Dat zou pijn doen diep van binnen. Hij heeft onschuldige mensen vermoord en gehandicapt achtergelaten. Maar als hij amnestie krijgt, zit er niets anders op dan het te accepteren.”