Dans onder Martha Grahams erfgenaam

Ron Protas beheert het erfgoed van Martha Graham, de beroemde choreografe die in 1991 op 97-jarige leeftijd overleed. Protas heeft zelf nooit een voet op toneel gezet, maar weet de speciale 'Graham-techniek' aan nieuwe dansers door te geven. “Het lichaam is het tweede brein.”

Martha Graham Dance Company danst 'Lamentation', 'Maple Leaf Rag' en 'Sketches from Chronicle' van Martha Graham en 'Snow on the Mesa' van Robert Wilson, op 17 en 18 april in Het Muziektheater, Amsterdam. Aanvang 20u15. Inlichtingen en reserveringen: 020-6255455.

Niets aan Ron Protas, haar en huid geverfd en sixty-something, verraadt dat hier, in de lobby van een Amsterdams hotel, niet zomaar een Amerikaanse toerist staat, maar de opvolger van Martha Graham. De belangrijkste erfgenaam van een van de grootste choreografen van deze eeuw heeft zelf nog nooit een voet op toneel gezet.

Sinds de dood van Martha Graham, die in 1991 op 97-jarige leeftijd overleed, berust de artistieke leiding van de Graham Company in handen van Ron Protas. Hij beheert het erfgoed van de vrouw, die in haar eentje bijna een eeuw lang het gezicht van de moderne dans bepaalde. De nalatenschap van Martha Graham bestaat allereerst uit een lange lijst werken, die behalve door de Graham Company door slechts enkele andere gezelschappen worden uitgevoerd, waaronder Het Nationale Ballet. Daarnaast is er de school, de Graham Center of Contemporary Dance. Daar wordt de Graham-dans gedoceerd, een op de ademhaling gebaseerde techniek die in de moderne dans de enige volwaardige tegenhanger is van de academische ballettechniek en wereldwijd onderwezen wordt.

Het antwoord op de vraag waarom Martha Graham een buitenstaander tot opvolger koos, een fotograaf en ten tijde van hun eerste ontmoeting student rechten, moet gezocht worden in de jaren zeventig, in wat de zwartste periode van haar leven was. “Toen ik Martha leerde kennen was ze doodziek als gevolg van een drankverslaving. Haar huwelijk was gestrand, haar succes leek voorgoed ten einde. Het gezelschap wou haar kwijt. Maar ze herstelde. Op 78-jarige leeftijd begon ze een tweede carrière.”

Protas werd haar voornaamste vertrouweling, haar onmisbare rechterhand. “Ze besloot me tot haar opvolger te maken. Iedereen was er tegen, ze haatten mij en ze verklaarden haar voor gek.”

In een biografie van choreografe en schrijfster Agnes de Mille, die met Graham bevriend was, schildert deze Protas af als een berekenende, op macht beluste intrigant. Zelf laat Graham zich in haar autobiografie uitsluitend in positieve bewoordingen uit over de man, die haar bijstond toen het haar slecht ging en die nooit van haar zijde week, wat er ook gebeurde. “Ze was een vriendin. Ik ben Martha gaan beschouwen als familie. Mijn ouders stierven toen ik nog jong was”, zegt Protas zelf. “Toen ze eenmaal had besloten dat ik haar zou opvolgen zei Martha: 'Je zult de techniek moeten leren. Als je die niet beheerst, zal niemand naar je luisteren. Dans is niet iets dat je kunt begrijpen, dans moet je ervaren, fysiek. Het lichaam is het tweede brein'.

“Martha heeft me gevoel voor beweging bijgebracht. Ze heeft het er letterlijk ingestampt. Ze trainde me in haar techniek, ze leerde me alles wat ze wist. Ik zat naast haar terwijl ze aan het werk was, overdag in de studio, 's avonds in de coulissen. Op een geel kladblok schreef ze haar correcties, elke avond. Elke dag weer, jaren lang, oefenen en herhalen. Je moet wel een idioot zijn als je dan niets leert.”

Vijf jaar alweer leidt Protas de Martha Graham Dance Company, dat op toernee door Europa deze week ook Nederland aandoet. Aan Protas nu de taak de legende levend te houden en het gezelschap heelhuids te loodsen naar een 'second century of Graham'. “Het is mijn voornaamste taak om nieuw werk in te brengen waarmee de kwaliteit van het gezelschap gehandhaafd blijft. Verandering is noodzakelijk.” Sinds kort worden choreografen van buiten aangetrokken om met de Company te werken, en worden er meer Graham-balletten bij andere groepen ingestudeerd.

Een van de eerste projecten, een samenwerking met avant-garde regisseur Robert Wilson, resulteerde in het aan Martha Graham opgedragen ballet Snow on the Mesa, dat opgenomen is in het programma van de buitenlandse toernee van het gezelschap. Duets for Martha wordt het volgende. “Hier (in het Amsterdamse Muziektheater) zag ik de duetten van de Franse choreograaf Maurice Béjart. Dat inspireerde me.” Behalve Béjart zijn ook Twyla Tharp en de Nederlandse choreografen Jiri Kyliàn en Hans van Manen benaderd om een duet te creëren. Hans van Manen wordt ondergewaardeerd in Amerika”, zegt Protas. “Ik wacht op hun toezegging, ik zou ze allebei erg graag willen hebben.”

“Natuurlijk waren we bang dat de Graham-techniek zou verwateren wanneer de door haarzelf getrainde dansers de groep zouden verlaten. Van de oude garde zijn er nog maar drie over. Maar so far, so good. De kritieken zijn over het algemeen, godzijdank, lovend.

“Behalve haar vertrouwen heeft Martha me nog iets anders meegegeven. Ze waarschuwde me dat ik, wanneer ik de groep zou gaan leiden, op veel weerstand zou stuiten. Als het mis zou gaan, en ik er niet in zou slagen de kwaliteit te handhaven, moest ik me geen zorgen maken. Martha zei: 'I will settle for the legend'.”