Wasserette

Op 7 december 1972 zond de Nederlandse televisie een aflevering uit van de Amerikaanse misdaadserie Columbo. Om precies 21.25 uur sprak inspecteur Columbo daarin de woorden: 'The only thing next door is a laundromat'. 1972 was een bewogen jaar - Nixon naar China, Israelische atleten in München vermoord, begin van Watergate - dus Columbo's woorden zouden zeker voor de geschiedenis verloren zijn gegaan, ware het niet dat enkele woordenboekmakers in het noorden van ons land bijzonder geïnteresseerd waren in het gebruik van het woord wasserette. 'The only thing next door is a laundromat' werd namelijk ondertiteld als 'Hiernaast is 'n wasserette'.

Een en ander werd genoteerd en opgeborgen in een dossier bij Wolters-Noordhoff in Groningen, uitgever van het Verklarend handwoordenboek der Nederlandse taal, beter bekend als Koenen.

Een paar jaar eerder had Wolters ervaren dat je met merknamen in een woordenboek voorzichtig moet zijn. In 1966, in de 26ste druk van Koenen, had dr. J.B. Drewes wasserette gedefinieerd als: 'bedrijf, waar de huisvrouwen met behulp van zich aldaar bevindende wasmachines tegen betaling hun was (-) kunnen doen'.

Toen dit Bert Twaalfhoven onder ogen kwam, nam deze meteen een advocaat in de arm. Twaalfhoven is inmiddels eigenaar van een bekende Nederlandse multinational, slechts weinigen weten dat hij de zelfbedieningswasserijen in Nederland heeft geïntroduceerd en samen met een vriend het woord wasserette bedacht.

In het begin van de jaren vijftig studeerde Twaalfhoven aan de Harvard Business School. Om zijn studiebeurs aan te vullen beheerde hij een paar wasmachines. Hij maakte kennis met de Launderettes - zelfbedieningswasserijen van wasmachinefabrikant Bendix. In Europa waren er toen alleen launderettes in Engeland en in Kopenhagen.

In juni 1959 opende Twaalfhoven samen met zijn vriend Jos Faverary op Jan Evertsenstraat 13 in Amsterdam de eerste Nederlandse zelfbedieningswasserij. Honderden namen waren de revue gepasseerd, zoals waswinkel of wasshop, maar uiteindelijk kozen zij voor wasserette, naar het Engelse launderette. Twaalfhoven deponeerde de naam bij het Bureau voor de Industriële Eigendom en ging aan de slag. In het begin was de belangstelling onder de Amsterdamse huisvrouwen klein. Maar Twaalfhoven, toen 30 jaar oud, was zeer vindingrijk. Hij verstrekte bioscoopbonnen en maakte de zoveelste was gratis. Al snel stroomde het publiek toe. Omdat de van Bendix betrokken wasmachines reukloos bleekpoeder gebruikten, rook het in de wasserette niet naar chloor, zoals in gewone wasserijen. De Amsterdamse huisvrouw kon niet geloven dat haar was dan toch schoon werd. Om die achterdocht weg te nemen zette Twaalfhoven een paar flessen bleekmiddel in de winkel.

De wasserette in de Jan Evertsenstraat trok al gauw de aandacht van de pers. Het Algemeen Handelsblad schreef een groot artikel over deze nieuwigheid uit Amerika. Twaalfhoven plaatste daarop een advertentie waarin hij uiteenzette hoe je een wasserette kon beginnen. De reacties stroomden binnen en in een paar maanden tijd verkocht Twaalfhoven veertig 'wasserettes'. Alleen bedrijven die door de N.V. Wasserette waren ingericht met machines van Bendix, mochten officieel de naam wasserette voeren.

Twaalfhoven was dus niet blij toen Adèle Bloemendaal een liedje uitbracht over 'Yvette in de wasserette', omdat hierin zijn met veel geld en moeite opgebouwde merknaam als soortnaam werd gebruikt. Hij dreigde met een proces, maar zette niet door, wegens de kosten. Wolters-Noordhoff kreeg wel een dagvaarding.

Die werd op 12 december 1967 bezorgd. Twaalfhoven eiste dat de 26ste druk van Koenen binnen 24 uur uit de handel zou worden genomen. Het woord wasserette moest worden geschrapt of er moest bij komen te staan dat het om een beschermde merknaam ging. Bovendien moest Wolters-Noordhoff de kwestie rechtzetten in een advertentie in drie landelijke dagbladen. Twaalfhoven eiste 100.000 gulden voor iedere dag dat de uitgeverij in gebreke bleef.

D.W.F. Verkade schreef later in het tijdschrift Ars Aequi dat N.V. Wasserette een kort geding waarschijnlijk zou hebben verloren. Wolters durfde het echter niet zo ver te laten komen en trof een schikking. In een advertentie beeldde de uitgeverij de gewraakte definitie af, met daaronder de tekst: 'Wij verklaren hiermede, dat uit de bovenstaande vermelding niet mag worden geconcludeerd, dat op deze naam en dit merk geen eigendomsrechten bestaan. De rechten behoren uitsluitend toe aan de N.V. Wasserette te Amsterdam.' In de tweede oplage van de 26ste druk werd wasserette geschrapt - een stap die door juristen werd betreurd. In de 27ste druk dook het woord weer op, nu met de aanduiding 'merknaam'.

In werkelijkheid was wasserette toen allang ingeburgerd als soortnaam. Aan het eind van de jaren zestig telde Nederland ruim 1200 wasserettes. Ruim 160 daarvan waren ingericht door de N.V. Wasserette - plus nog eens tweehonderd in België, Duitsland en Zwitserland -, maar ook concurrenten voerden onbekommerd de naam wasserette.

In 1969 trok Twaalfhoven zich terug uit de wasserettebranche, mede omdat de markt volgens hem was verzadigd. Hij verkocht ook de 150 autowasserettes die hij had opgericht. Een groot succes waren die niet geweest. De lak van Franse en Italiaanse auto's bleek niet bestand tegen de hogedrukspuiten die hij had geïnstalleerd.

Twaalfhoven stapte er maar net op tijd uit, want in de jaren daarna ging de ene na de andere wasserette over de kop, door de hoge BTW, de milieuheffingen en door de toename van het aantal wasmachines in huis. Volgens Electrolux Diemen, de huidige marktleider, telt Nederland op dit moment 200 à 250 'wasinrichtingen', stomerijen niet meegeteld. De nieuwste wasserettes combineren service en self-service met iets extra's, zoals kopieermachines, telefoons en soms zelfs zonnebanken. Ze noemen zich geen wasserette meer, maar bijvoorbeeld Washomatic, The Clean Brothers of MacWash. Bij de redactie van Koenen wordt het woord wasserette nog wel in ere gehouden: zaken over zogenoemde 'verwaterde' merknamen, zoals walkman, biogarde, leukoplast en boedelbak, worden daar steevast wasserettekwesties genoemd.