Pasen 1996

Kniediep hebben tienduizenden buitenlandse toeristen dit Paasweekeinde in Nederland gestaan. 'Gure Pasen bracht record aan toeristen' stond er deze keer in alle kranten. Je hoefde geen expert te zijn om dat te kunnen voorspellen. 'Uitzonderlijke warme Pasen bracht record aan toeristen' was ook goed geweest. 'Vroege Pasen' of 'Late Paas' hadden ook gekund. Het komt zelden voor dat negen van de tien voorspellingen goed zijn en ook nog nieuws als één ervan uitkomt. Alleen met Pasen heb je als voorspeller zo'n grote kans op succes. De Paasdagen zijn de enige feestdagen van het jaar waarin het - strikt genomen - pas nieuws zou zijn als een deskundige de verkeerde voorspelling deed. Deze keer is het dus met het voorspellen opnieuw op de gebruikelijke manier afgelopen. Als ik leraar in de eerste klas van een school voor de journalistiek zou zijn, zou ik de leerlingen een proefwerk opgeven, Voorspel Pasen en licht het resultaat toe. Op die manier worden ze direct met hun neus op de raadsels van het nieuws gedrukt.

Paasnieuws waarin alleen sprake is van het weer en aantallen toeristen hoort tot de vluchtigste soorten van nieuws. Het is een vol-au-vent, een schuimomeletje, een slokje prikwater. Het duurt niet langer dan de tijd die je ernaar hebt gekeken. Geen wonder dus dat het meteen werd verdrongen door ander nieuws waarvan het voorspelbaar was dat het grote opwinding zou veroorzaken: het doden van 64.000 kalveren waarvan er heel wat minder misschien besmet zijn. Rationele vegetariërs zeggen: waar maken de mensen zich druk over? De massamoord op vee is zo oud als de beschaving en gaat iedere dag door. Ja, daar valt niets tegenin te brengen, maar zo misken je de werking van het nieuws. Iedere dag loopt er ergens in Europa een bad over omdat de kraan niet bijtijds is dichtgedraaid. Ik heb er geen bewijs voor maar ik weet het zeker. Waarom zou je je dan - deze redenering volgend - druk maken over een watersnood in Gelderland? Met andere woorden: nieuws wordt pas echt nieuws als het gaat om grote hoeveelheden of aantallen binnen een kort tijdsbestek en als het daarmee samenhangend drama zich dichtbij afspeelt. Als er opeens in, ik noem een plaats: Schoonhoven, tegelijkertijd duizend badkuipen overlopen, komt dat zeker in de krant. Het is niet rationeel maar het is wel waar. Als alleen het rationele het ware kon zijn, zag het er anders uit in de wereld - hoewel niet perse beter.

Daarbij komt dat door deze gebeurtenis ieder stuk vee opeens uit zijn naamloosheid wordt gehaald, een identiteit, ja, een gezicht krijgt. De afstand tussen de gebraden biefstuk op het bord en de koe in de wei is bij wijze van spreken groter - onvergelijkbare eenheden - dan die tussen de Aarde en het Zwarte Gat. Zelden zien we het gezicht van een koe op de televisie, zelden haar portret in de krant. Nu staat ze er iedere dag, met haar dochters en zonen, omdat ze morgen of overmorgen zullen worden geëxecuteerd, wat in het vigerend jargon 'vernietigd' heet, of sterker nog: geruimd. Verpersoonlijking en identificatie zijn niet te vermijden. Na de mad cow disease komt het cow cleansing, de koeienzuivering. Het zou me niet verwonderen als door dit drama het vegetarisme tijdelijk aanhang wint.

Dat het groot tumult zou geven, dat het nieuws van de zuiverste kwaliteit zou zijn, viel te voorspellen. Er is al een rijke literatuur aan antropologische speculaties in krant en weekblad ontstaan. Peter Hofstede heeft in De Groene van vorige week een kritische samenvatting daarvan gegeven, maar misschien niet kritisch genoeg. De vraag is altijd: waar houdt de rede op; waar begint de razernij? Het 'vernietigen' van al het levende dat door de mens schadelijk wordt bevonden, gaat op den duur gepaard met schaamteloze hocuspocus. Gretig wordt het rijk van het kwaad door zijn bestrijders groter en gevaarlijker gemaakt. Dan wordt er op de trompet voor de kruistocht geblazen. Lees voor de aardigheid eens de gebruiksaanwijzing op een spuitbus tegen muggen en vliegen, of de bijsluiter bij uw muizengifkorrels. Als ik hoofd van de dierenbescherming was en ik mijn zelfgekozen plicht of roeping ernstig opvatte, zou ik zeggen: kijk om te beginnen uw huisrat eens in de ogen. Bekijk de spin onder een vergrootglas voor u haar ten onrechte cleansed, en doe dat ook daarna.

Ik was bij het verjaarde paasnieuws. Kniediep hebben de toeristen hier gestaan. Met tienduizenden zijn ze naar Madurodam gegaan en als je van die massa's in tegen deze coulissen een foto ziet, is er geen andere conclusie: ze staan kniediep in ons land. Ook dat is nieuws van de eerste orde. Ondanks de harde reclame-acties van de heren Chirac en Masson geen stormloop op de koffieshops maar in de rij voor een soort speelgoedstad die je een paar kilometer verder op ware grootte kunt zien. Ook voor Madame Tussaud op de hoek van de Dam en het Rokin stond trouwens een slinger tot de volgende steeg. (De Kromelleboogsteeg).

De Fransen en Duitsers komen hier, niet voor het echte paleis maar voor het kleine knutselpaleisje. Ze kijken liever naar de wassen beelden van de beroemdheden dan naar de levende lijven. De Nederlanders zelf willen dat allemaal ook graag zien. Waarom? Als ik antropoloog was zou ik met die vraag wel raad weten. Als stukjesschrijver aarzel ik. De mensen vinden het simpelweg leuk om naar kleine dingetjes te kijken, vooral als die ook nog kunnen bewegen, en naar de groten der aarde die in hun wassen gedaante niets terug kunnen doen. Als de directie de wandelpaden voor de bezoekers in Madurodam van zacht tapijt zou voorzien, zouden ze langs de bezienswaardigheden kruipen. Als er geen oplettende bewaking in Madame Tussaud was, kon je misschien nog goede zaken doen met een handeltje in aanplaksnorren.

Het lijkt eigenaardig, de reactie van de mensen op de ziekte der koeien (heet die in het Nederlands niet boosaardige kopziekte?), Madurodam en Madame Tussaud in één stukje bij elkaar te brengen. De vraag naar de mate van schuld en onschuld terzijde latend, voer ik aan dat de meeste mensen soms primitiever zijn dan ze graag van zichzelf willen geloven. Ze spelen en bezweren.