Lev Davidovitsj Trotski (1879-1940); Wegbereider van de stalinistische dictatuur

DMITRI VOLKOGONOV: Trotsky. The Eternal Revolutionary

524 blz., geïll., The Free Press 1996, redactie en vertaling Harold Shukman, ƒ 65,60

“Boeken schrijven is hard werk. Gelukkig hield Trotski van deze aparte vorm van straf.” De Russische historicus Dmitri Volkogonov, hier geciteerd, had dezelfde afwijking. Drie Russische revolutionairen heeft hij de laatste vijf jaar van zijn leven (hij overleed eind 1995) in dikke biografieën geportretteerd, Stalin, Trotski en Lenin; zij zijn nu alle drie in het Engels vertaald. Daarna voltooide hij nog een postuum in het Russisch verschenen werk over de zeven communistische partijleiders, van Lenin tot Gorbatsjov.

Volkogonovs Trotski-biografie is de eerste die in Rusland is verschenen. Lev Bronstein, genoemd Trotski, zoon van een welgestelde joodse boer, werd sociaal-democraat en bereikte spoedig de partijtop. Toen de partij in 1903 in tweeën brak, kantte Trotski zich fel tegen Lenin en zijn bolsjewieken, hoewel hij zich spoedig ook van de mensjewieken afkeerde. Na de Februarirevolutie van 1917 schaarde hij zich alsnog achter de vroeger door hem zo gekritiseerde Lenin. Samen waren zij de voornaamste organisatoren van de Oktoberrevolutie en tijdens de burgeroorlog was Trotski als volkscommissaris van defensie de tweede man na Lenin.

Maar hij raakte in conflict met Stalin, en toen Lenin begin jaren twintig ziek werd (hij overleed in 1924), sloot Stalin met de andere bolsjewistische leiders een coalitie tegen de weinig geliefde Trotski. Hem werd onder meer zijn vroegere anti-leninisme voor de voeten geworpen. Een paar jaar later werd hij uit de partij gegooid en binnenlands verbannen, en in 1929 werd hij het land uitgezet. In de jaren dertig werd in de Sovjet-Unie een moorddadige campagne tegen Trotski's echte en vermeende aanhangers georganiseerd. Ook op hemzelf werd jacht gemaakt en in 1940 werd hij door een stalinistische agent in Mexico vermoord. In de Sovjet-Unie bleef hij tot Gorbatsjovs glasnost een 'onpersoon'.

Tegenpool

Behalve de schrijfverslaving had Volkogonov niets met Trotski gemeen. Van huis uit was hij generaal en een Russische patriot. Na een conformistische Sovjet-carrière wendde hij zich in zijn levensavond van het communisme af en koos voor liberalisme en democratie. Trotski was zijn tegenpool. Hij had zich aan militaire dienst onttrokken; op militair terrein een dilettant, leidde hij als politicus het Rode Leger. Volkogonov ziet in hem een linkse radicaal, een 'jakobijn': een fanatieke gelovige in de revolutie ter wille van de revolutie, voor wie het doel de middelen heiligde. Hij was egocentrisch en onrealistisch, een 'Don Quichot van de twintigste eeuw'. In plaats van een patriot was hij een ontwortelde revolutionair, een kosmopoliet, die ruim één-derde van zijn leven in emigratie doorbracht en de wereldrevolutie belangrijker vond dan het welzijn van zijn land. Hij miste een 'organische band' met Rusland en zijn tradities, minachtte de cultuur, geschiedenis en unieke waarden van het land, aldus Volkogonov. De auteur kan niet begrijpen dat Trotski in verbanning nooit heimwee had en gaat zo ver hem 'moreel blind' te noemen: “Waar een verlangen had moeten zijn om zijn land terug te zien, was alleen maar verlangen naar revolutie.”

Zelfs zijn gezin kwam op de tweede plaats na zijn utopische idealen, meent Volkogonov. “Wat hij ook mag hebben gewild, Trotski bracht zijn hele familie ongeluk”, aldus een door Volkogonov opgespoorde schoondochter. Trotski liet zijn eerste vrouw in de steek en hun twee dochters kenden hun vader nauwelijks. Nadat haar zus was overleden aan tbc, trok Zina bij haar verbannen vader in Turkije in. Zij voelde dat haar aanwezigheid een last voor hem was, aldus Volkogonov. Toen er in tien maanden geen hechte band was ontstaan, vertrok zij naar Berlijn. Haar vader bleef koud tegen haar; in de archieven vond Volkogonov geen brieven van hem aan zijn gekwelde dochter. In 1933 pleegde zij, iets over de dertig, zelfmoord. Was hij minder hard geweest en had hij wel geschreven, dan zou haar leven niet zo tragisch zijn geëindigd, schrijft Volkogonov streng.

Verwijten

Natalja Sedova, zijn tweede vrouw, was de enige met wie Trotski een warme relatie had. Ook na een kortstondige verliefdheid op de dertig jaar jongere Frida Kahlo liet hij haar voorgaan. Trotski's twee zoons bij Natalja overleefden hun vader evenmin. Sergej kwam, achtergebleven in de Sovjet-Unie, om in de terreur. Lev volgde zijn vader in verbanning en overleed onder mysterieuze omstandigheden in Parijs. Al heeft hij geen bewijzen in de KGB-archieven gevonden, Volkogonov vermoedt dat hij in opdracht van Stalin is vermoord. Weer maakt hij Trotski verwijten: hij zou onvoldoende oog gehad hebben voor het dodelijk gevaar dat Lev bedreigde.

Trotski bleef zelf niet gespaard. Uit een stuk dat Volkogonov in de archieven vond, blijkt dat Stalin al in 1931 had verordend dat Trotski 'een tik op zijn hoofd' moest worden gegeven. Hij werd continu in de gaten gehouden door agenten van Moskou en ook zijn directe omgeving was geïnfiltreerd. Toen de uitvoering van zijn bevel niet opschoot, ontbood Stalin in maart 1939 de beroepsliquidator Pavel Soedoplatov bij zich en instrueerde hem dat Trotski's Vierde Internationale moest worden 'onthoofd'. Stalins orders werden vrijwel letterlijk uitgevoerd: anderhalf jaar later, op 20 augustus 1940, sloeg Ramon Mercader met een pikhouweel Trotski de hersens in. De moordoperatie had ten minste vijf miljoen dollar gekost. Toen Volkogonov in 1992 zijn Trotski-biografie in Rusland publiceerde, was zijn reconstructie van de moord opzienbarend nieuws. Maar in de tussentijd heeft Soedoplatov, destijds alleen nog maar door Volkogonov geïnterviewd, zelf zijn memoires in het Engels gepubliceerd.

Trotski had geen hoge dunk van zijn tegenstander. Hij noemde Stalin “de meest opvallende middelmatigheid” van de partij, exponent van de bureaucratie en haar 'Thermidor'. In de jaren dertig begon Trotski tenslotte op te roepen tot een politieke revolutie tegen Stalins regime, wat volgens Volkogonov voor Stalin de definitieve aanleiding kan zijn geweest voor de grote zuiveringen. Aanwijzingen dat Trotski, of zijn zoon Lev, ook zou hebben gezinspeeld op het uit de weg ruimen van Stalin, worden door Volkogonov terecht als uiterst onzeker aangemerkt. Mochten zulke plannen al hebben bestaan, dan is er in elk geval zelfs geen begin van uitvoering aan gegeven.

Ondanks Trotski's heroïsche gevecht met Stalin acht Volkogonov hem medeverantwoordelijk voor de vestiging van het totalitaire, stalinistische regime ('bureaucratisch absolutisme' in Trotski's woorden) in Rusland. Hij stond dezelfde op geweld gebaseerde dictatuur als Lenin en Stalin voor. Volkogonov noemt Lenin daarvan de inspirator, Trotski de agigator en Stalin de uitvoerder.

Gebreken

Al is Volkogonovs Trotski-biografie voor Rusland een mijlpaal, veel nieuwe feiten heeft hij niet uit de Russische archieven opgediept. Het boek vertoont dezelfde compositorische gebreken als Volkogonovs overige werk. Het gebruikte materiaal is interessant en ook de inzichten van de auteur zijn vaak de moeite waard, maar het resultaat is onvoldoende vormvast. Het redigeer- en snoeiwerk van vertaler Harold Shukman (dat overigens nergens verantwoord wordt) maakt veel, maar niet alles goed. Ook nu vervalt Volkogonov af en toe weer in de stijl van vie romancée, als hij de lezer de gedachten en gevoelens van de hoofdpersonen voortovert. Zoals in de zin: “Trotski staarde afwezig om zich heen in de haveloze kleine kamer en vertrok. Hij voelde niet de minste aarzeling of wroeging.”

Een vermoedelijke vertaalfout tot besluit. In de Engelse vertaling polemiseert Trotski eind jaren twintig met de Nederlandse Komintern-vertegenwoordiger 'Herter'. Bij naspeuring in het Russisch origineel blijkt het te gaan om de Nederlandse communist (dus helemaal geen 'Komintern-vertegenwoordiger') 'Gerter', in de Russische transcriptie. Ik maak me sterk dat hiermee Herman Gorter is bedoeld.

    • Marc Jansen