Feest voor de fysici

Nederlands Tijdschrift voor Natuurkunde, 2 april 1996. Verschijnt tweewekelijks. Jubileumnummer 75 jaar Nederlandse Natuurkundige Vereniging: De toekomst van de Nederlandse natuurkunde. Secretariaat NNV: 020 6580228, email A.Jelles@nnv.nl

Vandaag viert de Nederlandse Natuurkundige Vereniging haar 75-jarig bestaan. Samen met de 50-jarige FOM, de Stichting Fundamenteel Onderzoek der Materie, geeft zij een feestje in de Utrechtse Jaarbeurs. Er zijn voordrachten over actuele fysica, prikkelende demonstraties, het natuurkundecircus van de TU Eindhoven toont zijn kunnen, een symfonieorkest van 70 fysici speelt het contrabasconcert van Koussevitzky (met als solist de fysicus Ralph Meulenbroeks), prof.dr. N.G. van Kampen houdt de Physicalezing en tot besluit is er een groots diner.

Maar gaat het wel goed met de natuurkunde? NTvN-hoofdredacteur Daan Lenstra is daar niet zo zeker van en spreekt in het jubileumnummer van een 'crisis'. “Het einde van de Koude Oorlog heeft de machtspolitieke drijfveer achter grootschalig, vaak fundamenteel, fysisch onderzoek weggenomen”, schrijft de VU-hoogleraar. Tegenwoordig draait alles om nut. Wat heeft een afdalen naar steeds diepere quantumstructuren de maatschappij te bieden, zo wil de geldschieter weten. Lenstra: “De T van Technische Toepassing is tot heilig ideaal verheven.”

Er is meer dat de NNV zorgen baart. De studentenaantallen lopen terug en het vak kampt met een belabberd imago. Fysici zijn introvert en ongezellig, constateert E. Boeker, het liefst gaan ze conflicten uit de weg en laven zich aan ondubbelzinnige antwoorden. Eigenschappen die volgens Boeker - die in haar bijdrage voor meer evenwicht tussen emotie en rede pleit - vrouwen afschrikken. En inderdaad: topfysici van de andere sekse moet je met een lantaarntje zoeken - en al helemaal in Nederland.

Dan zijn er de arrogante snoevers die beweren dat de natuurkunde praktisch af is. Dat is vaker vertoond. Een eeuw geleden sprak Lord Kelvin van een 'blauwe natuurkundehemel' waaraan nog 'een paar wolken' zichtbaar waren: de ongrijpbare ether, de discontinue absorptie- en emissiespectra en het onoplosbare drie-deeltjesprobleem. Alle drie leidden ze een omwenteling in: de relativiteitstheorie, de quantummechanica en, meer recentelijk, de chaostheorie.

Tegenwoordig is het de Theorie van Alles, te bereiken via de supersnaren, die de natuurkunde tot een saaie bezigheid zou maken. Gerard 't Hooft kan zich er mateloos over opwinden. Volgens de Utrechtse hoogleraar is zo'n theorie nog mijlenver weg, houdt hij absoluut geen 'verklaring voor alles' in en wordt “die hele supersnaar” nog volstrekt niet begrepen. “Als deze 'experts' straks door hun fiasco worden ontmaskerd zal dat het imago van de natuurkunde geen goed doen.”

Toen de NNV in 1921 werd opgericht, stond de vaderlandse natuurkunde er goed op. Er waren Nobelprijzen geweest voor Lorentz en Zeeman, voor Van der Waals en voor Kamerlingh Onnes. Dat succes ebde weg in de jaren dertig. Toen na de oorlog bleek hoe ver men op Amerika was achtergeraakt, werd op initiatief van H.A. Kramers de FOM in het leven geroepen om met gerichte subsidies de kloof te dichten. Het heeft de natuurkunde geen windeieren gelegd, constateert Frans W. Saris. “In de mondiale natuurkunde hoort ons land zonder twijfel tot de G7.” Of dat zo blijft, hangt volgens de directeur van het FOM-instituut voor atoom- en molecuulfysica AMOLF af van de vraag of fysici in staat zullen zijn technologie voor duurzame energie te ontwikkelen. “Misschien dat het budget van FOM na 50 jaar onder druk staat omdat de politiek ongeduldig wordt?”

Weer dat nut. Toch bevat het verlanglijstje van theoretici ook nutteloze vragen. F.A. Bais zet ze in het jubileumnummer op een rijtje: turbulentie, quark-opsluiting, zwarte gaten, quantumgravitatie, hoge-temperatuur-supergeleiding en het mysterie van de donkere materie. Dan zijn er de 'waarom' vragen: Waarom zijn er drie ruimtedimensies en een voor tijd? Waarom zien we drie families elementaire deeltjes? Waarom hebben elektron en proton, afgezien van het teken, dezelfde lading?

Bais, die voor het toetsen van zijn theorieën afhankelijk is van grootschalige en dus zeer kostbare apparatuur, laat zich door geen begrotingstekort op de kast jagen, ook al sneuvelde op die manier in 1994 de Superconducting Supercollider, een deeltjesversneller om van te watertanden. “De rijkste naties in de wereld zullen uiteindelijk alle wegen die de wetenschap biedt bewandelen”, zo houdt de Amsterdamse hoogleraar de moed erin. En: “Ga op weg vrienden, de 'waarom' vragen van nu zijn immers de 'hoe' vragen van morgen, en als je het antwoord onverhoopt niet kunt vinden, ben ik er zeker van dat het uitzicht onderweg zo mooi is dat je je reisplan bijtijds hebt bijgesteld.”

Een mooi uitzicht biedt ook het NTvN-jubileumnummer. Interviews, columns, een vleugje geschiedenis, koffiedikkijken: het is een aantrekkelijke mix, gecompleteerd met the state of the art, toekomstverwachting en visie op het gebied van kernfusie, hoge-energie-fysica, mesoscopische fysica, IC-technologie, astrofysica en biofysica. Het zijn ditmaal eens toegankelijke, leesbare artikelen en hopelijk weet de redactie ook zonder feest auteurs te vinden die de moeite nemen een niet-specialistisch publiek - waaronder de o zo belangrijke natuurkundedocent die zijn leerlingen moet motiveren - van hun werk in kennis willen stellen. Ook al schiet je citation-index er niet door omhoog, soms is nutteloosheid een plicht.

    • Dirk van Delft