E 35 is een aap; Tekstverwerken met hiërogliefen

Hoe krijg je de ongeveer 10.000 hiërogliefen in een tekstverwerker? Door ze nauwkeurig te rubriceren en ze als code in te voeren - niet door ze als tekeningetjes in te voeren. Het lijkt simpel, maar het valt niet mee. Want tot voor kort bestonden er nauwelijks lijsten van de Egyptische tekens, die zowel een klank als een begrip kunnen aanduiden, maar ook als 'letter' functioneren. Het Centre for computer-aided egyptological research (CCER) van de Universiteit Utrecht bracht in 1993 een programma uit met 4.706 verschillende hiërogliefen: Glyph for Windows (er is ook een Macintosh-versie). Inmiddels is een update verschenen met 1.500 extra afbeeldingen.

Aan de samenstelling van de tekenlijst is vijf jaar gewerkt. Een Egyptische grammatica uit de jaren dertig, van de Engelsman Gardiner, bevat een beroemde lijst van 870 tekens. En op ieder Egyptologisch instituut is er wel iemand die zijn eigen, ongepubliceerde lijst bijhoudt, ten behoeve van studenten en medewerkers.

Met het programma kan een egyptoloog door het intikken van een code of het kiezen uit een lijst 'schrijven' met hiërogliefen. Voor de ongeveer 150 meest voorkomende tekens volstaat het intikken van een klank: 'p', 'th', enzovoorts. Op het scherm verschijnen naar keuze de hiërogliefen of de (klank)codes. Niet alleen kan met Glyph for windows veel sneller een tekst worden geproduceerd dan op de oude handgeschreven manier, het zoeken van woorden of zinnen in een tekst op de computer gaat onvoorstelbaar veel sneller dan in een handgeschreven versie.

Punaises

Op de kamer vol computers en egyptologische literatuur waar het CCER huist, op de tiende verdieping van 'Transitorium II' op de Utrechtse Uithof, hangt aan de muur een wereldkaart waarin ongeveer veertig punaises zijn geprikt. De meeste in West-Europa, verder een paar in Egypte, de beide Amerika's en Australië en één in Japan: de verspreiding van het hiërogliefen-tekstverwerkingsprogramma. “In totaal hebben we er al 350 verkocht. Onlangs zelfs aan een egyptoloog in Gabon”, zegt vol trots Hans van den Berg, egyptoloog en programmeur bij het CCER. “Maar die punaise moet er nog in. Eerst even kijken waar dat land precies ligt.”

Driehonderdvijftig verkochte programma's, à 350 gulden, wordt als een goede score beschouwd, op een totaal van ongeveer duizend actieve egyptologen. Aan amateurs, in de 'pyramide-business' een veel voorkomend verschijnsel, verkoopt het CCER liever niet, omdat dan de 'ondersteuning' van gebruikers het centrum boven het hoofd zal groeien. “We kunnen het nu al bijna niet aan”, zegt prof.dr. Dirk van der Plas, directeur van het centrum. Het CCER telt slechts 2,4 fulltime formatieplaatsen, verdeelt over vier medewerkers. Van der Plas leidt het centrum officieel in zijn vrije tijd: hij is voor zestiende universitair docent antieke godsdiensten aan de theologische faculteit en voor een tiende hoogleraar in Nijmegen. Verder geeft hij nog twee dagen in de week godsdienstles aan een middelbare school in Zetten.

Het voortbestaan van het centrum is overigens in gevaar. Ontstaan uit de liefhebberij van Van der Plas - die in de jaren zeventig de computer ontdekte, met behulp van een student sterrenkunde die een bijvak egyptologie volgde - is het inmiddels een vooraanstaand internationaal centrum voor computers en egyptologie. Het coordineert onder meer de Computer Working Group van de International Association of Egyptologists. Verder wordt er samengewerkt met twee Russische musea en met de Sorbonne. Ook is het betrokken bij een groot woordenboekproject in Berlijn. Maar aan de theologiefaculteit in Utrecht wordt het instituut gezien als een Fremdkörper en de vakgroep egyptologie in Leiden heeft - vooralsnog - geen geld. Voor het einde van het jaar moet een oplossing worden gevonden.

Lange weg

Glyph for Windows is slechts de tweede stap op een lange weg die het CCER wil afleggen. De eerste fase was de samenstelling van de lijst hiërogliefen, als basis voor Glyph for Windows. Nauwkeurig zijn zo bijvoorbeeld alle zoogdier-hiërogliefen gerangschikt onder code E. E1 is een rund met hoorns, E2 zonder hoorns, E35 is een aap, E36 een aap met het oog van horus in zijn handen. Onder code A zijn de ruim 500 'mannetjes'-tekens verzameld, onder 'V' vallen de touwen en zakken, 'G' zijn vogels enzovoorts. “Ons uiteindelijke doel is bijdragen te leveren aan een gecomputeriseerd corpus van hiërogliefische teksten, als basis voor een nieuw woordenboek”, aldus Van der Plas.

Het grote voordeel van het Glyph-programma is dat het geen tekenprogramma is, maar een echt tekstprogramma dat kan worden gemanipuleerd als ieder ander tekstbestand. Het CCER streeft daarom naar zo groot mogelijke verspreiding van het programma onder egyptologen, om zo een groot aantal gecomputeriseerde hiërogliefische teksten te verkrijgen, die vervolgens op internet kunnen worden gezet, open voor elektronische analyse door iedereen. “Maar dat is nog een lange weg”, zegt Van den Berg, die schat dat ongeveer 5 procent van de egyptologen 'internet-bewust' is. “En dan is de cultuur nog niet erg open, want de meesten delen hun gegevens niet graag met anderen. Ze houden het het liefst in een eigen schoendoos of desnoods veilig op de eigen harde schijf.”

Op internet is het CCER te vinden op http://www.ccer. ggl.ruu.nl/ ccer/ccer.html, met onder meer uitgebreide adressenbestanden, een 'virtuele' versie van de tempel van Abu Simbel en een electronische versie van een woordindex op Egyptische sarcofagen, waarbij de hiërogliefische tekst ook op het scherm verschijnt.