Westerse wereld moet leren leven met opkomst van nieuwe mafia-staten

Het Westen maakt zich zorgen om de 'mafia-achtige' regimes die in grote delen van de wereld ontstaan en zich bezighouden met drugshandel en illegitiem geweld. Maar volgens Stephen Ellis is deze ontwikkeling allesbehalve uniek: Europa zelf heeft ook zo'n fase doorgemaakt, met Nederland in een van de hoofdrollen.

Is 'mafia' het snelst groeiende woord ter wereld? Het is overgenomen in het Nederlands, Engels, Frans, Russisch en vast nog tientallen andere talen.

Tegenwoordig is 'mafia', dat oorspronkelijk werd gebruikt voor een bepaalde criminele cultuur op Sicilië, van toepassing op een verschijnsel dat her en der in de wereld in opkomst is, namelijk: georganiseerde groeperingen met belangen in diverse bedrijfstakken waar het legale en het illegale door elkaar lopen, die een hechte structuur en zelfs een morele code kennen, die gebruik maken van privaat geweld en er uitstekende politieke connecties op nahouden. In deze betekenis wordt het woord behalve op Italië ook veelvuldig toegepast op Rusland, Oost-Europa, Afrika en andere delen van de wereld.

Dit gegeven is niet onbelangrijk voor Nederland, want veel van dit soort mafia's hebben als een van de voornaamste activiteiten het smokkelen van goederen of zelfs mensen naar de rijkste delen van de wereld, vooral Noord-Amerika en Europa. Hierbij leggen de nieuwe mafia's een grote vindingrijkheid en flexibiliteit aan de dag. Zo worden handelsroutes die zijn opgezet door drugsmokkelaars soms ook gebruikt voor de smokkel van kunstwerken, goud, edelstenen, deviezen of zelfs illegale immigranten. Sommige mafia's onderhouden banden met de specifiek politieke vormen van gewapende strijd die we terrorisme noemen. Ook dit is een woord dat de laatste tijd een sterke groei en de daarmee gepaard gaande devaluatie heeft doorgemaakt. Onze woordenschat voor actuele politieke verschijnselen is armzalig en onnauwkeurig.

Dat de opkomst van machtige mafia's aan de periferie van de Europese Unie een onderwerp is waarmee onze politici en veiligheidsdiensten geen raad weten, is weinig verwonderlijk. Hun grootste angst is dat de Oosteuropese mafia's op een dag kernwapens gaan smokkelen. Het bestaan van mafia's is vooral voor diplomaten lastig, want anders dan de partijen in de Koude Oorlog worden zij niet in toom gehouden door regeringen die ze tot de orde kunnen roepen, al was het maar omdat velen in de regeringen die de gesprekspartners van de westerse officiële vertegenwoordigers zijn, zelf in symbiose met die mafia's leven.

Westerse commentatoren en zegslieden houden het er doorgaans op dat de opkomst van de mafia's een overgangsprobleem is dat voortkomt uit de ineenstorting van de internationale politieke orde die heerste sinds 1945. Het blijkt echter steeds duidelijker dat die analyse te kort schiet. Het bekleden van officiële posities door individuen of groepen die aan weerskanten van de wet opereren, het gebruik van niet-officieel geweld en landelijke politieke invloed, of zelfs het bekleden van hoge ambten, leidt namelijk onmiskenbaar tot nieuwe vormen van politiek met diepreikende historische en sociale wortels.

Wanneer internationaal als crimineel aangemerkte activiteiten, zoals de handel in drugs, belangrijk genoeg worden om van invloed te zijn op de plaatselijke politiek en samenleving, kan er een complexe wisselwerking ontstaan tussen het gebruik van illegitiem of privaat geweld, vormen van economische activiteit die internationaal als afwijkend of delinquent worden beschouwd, en de formulering van politieke strategieën. In Afrika, Latijns-Amerika, het Midden-Oosten en in Midden- Zuid- en Zuidoost-Azië sluiten nieuwe vormen van criminele activiteit zoals de drugshandel aan bij oudere vormen, zoals fraude en omkoping, kapitaalvlucht, belastingontduiking en in het algemeen het informele economische circuit. De wisselwerkingen die door deze activiteiten ontstaan overschrijden de conventionele grenzen tussen staat en samenleving en zelfs die tussen landen. Oude en nieuwe vormen van informele en criminele activiteit zijn vaak moeilijk van elkaar te onderscheiden daar ze in elkaar overvloeien, zowel op lokaal en regionaal als op intercontinentaal niveau, en hand in hand gaan met nieuwe vormen van politiek initiatief zoals het voeren van aanvalsoorlogen om de macht over de internationale handel in drugs, wapens, edelstenen en andere hoogwaardige goederen. Tal van conflicten in de wereld, hetzij in Koerdistan, Tsjetsjenië, Birma, West-Afrika of elders, zijn in belangrijke mate begonnen ter verkrijging of verdediging van de macht over zeer winstgevende takken van handel of hulpbronnen, vooral naarmate de staatsinkomsten uit andere bronnen verminderen ten gevolge van de mondiale tendens naar politiek en economisch liberalisme.

Bovendien zijn veel mafia's diep geworteld in de lokale samenleving en de cultuur. Ze ontlenen hun hechte interne structuur aan een bepaald ethos, en dan vooral de ideeën daarin die clans, families en plaatselijke gemeenschappen samenbinden. Zo zijn groepen handelaren die internationale wetten overtreden en crimineel gedrag vertonen vaak anderzijds gebonden aan eigen erecodes, wat hun organisaties des te effectiever maakt. Etnische diaspora's spelen hierbij een belangrijke rol: mafia's met regionen in de voormalige Derde wereld als thuisbasis onderhouden sociale, commerciële en politieke banden met verwanten die in Europa wonen. Veel mafia's hebben op grote schaal geïnvesteerd in het internationale transport. Het komt voor dat ze goedkope hotels in Nederland, België en Frankrijk opkopen waar ze nieuwe migranten huisvesten die in etnische en religieuze zin verbonden zijn met hun regio van herkomst, en vervolgens investeren in wettige of onwettige ondernemingen.

Veel nieuwe mafia's zijn afkomstig uit delen van de wereld die in het licht van de geschiedenis nog maar sinds kort worden bestuurd volgens een uit Europa afkomstig bestel gebaseerd op een nationale staat en waar, nadat de politieke orde in de periode na 1945 is uiteengevallen, aloude organisatievormen opnieuw ingang vinden. Mafia's uit het Midden-Oosten, de Kaukasus en de Balkan recruteren hun leden vaak uit sociale groeperingen die eeuwenlang zijn geregeerd door een opeenvolging van wereldrijken in Istanboel, Moskou en Wenen, die zich alle handhaafden door het etnisch particularisme te beteugelen. Na de val van het laatste van deze wereldrijken zijn diverse volkeren een nieuwe commercieel en politiek territoir voor zichzelf gaan afbakenen.

De geïndustrialiseerde wereld probeert in het algemeen stabiliteit in deze gebieden te brengen door er politieke machtscentra naar haar eigen evenbeeld aan te wijzen en ze er met materiële en andere prikkels toe te bewegen op een westerse manier te regeren. In veel gevallen leidt dit tot het ontstaan van institutionele façades. De Wereldbank, functionarissen van hulporganisaties en diplomaten onderhandelen met ministers die in westerse ogen technocraten of democraten zijn, maar in veel gevallen zijn de gezagsdragers niet meer dan stromannen, of instanties die slechts zijn ingesteld om de achteloze waarnemer om de tuin te leiden, net als de dorpen die de Russische minister Potemkin liet bouwen om keizerin Catharina de Grote een aangenaam beeld van vooruitgang voor te schotelen wanneer ze voorbijreed in haar rijtuig. De echte macht wordt intussen elders uitgeoefend, door informele gezagsdragers die samenwerken met de mafia's, de politieke machthebbers in opkomst. Omdat ze vaak afkomstig zijn uit streken met weinig moderne industrie, gedijen zij op de handel in goederen die in het westen een hoge prijs opbrengen. Deze handel-op-afstand ligt politiek gevoelig, omdat ze plaatselijke economische stelsels samenkoppelt en aansluit op de wereldeconomie.

Europa zelf, met Nederland in een van de hoofdrollen, heeft in het verleden een soortgelijke fase doorgemaakt, van de zestiende tot de negentiende eeuw, toen politieke leiders die in verbinding stonden met machtige oligarchieën van kooplieden, zich niet ontzagen geweld te gebruiken om de controle over waardevolle markten en handelsroutes te verkrijgen. Er is in het geheel geen reden voor de opvatting dat wat er thans in grote delen van de wereld gebeurt, uniek en zonder precedent zou zijn. Wel betekent het dat de Europeanen tal van fundamentele opvattingen over hoe het in de wereld toegaat - of zou moeten toegaan - dienen te herzien, willen zij de historische oerkrachten die thans werkzaam zijn doorgronden en leren temmen, of ze althans leren beschouwen met een zekere gelijkmoedigheid.

Sommige mafia's herbergen wellicht de zaden van toekomstige dynastieën, doordat avonturiers politieke legitimiteit behoeven en langzamerhand een territoriaal geweldsmonopolie verwerven - zoals dat ook in zoveel andere delen van de wereld is gebeurd. Andere, vooral die welke voortkomen uit nomadische, statenloze samenlevingen of traditionele grensgebieden, zullen die weg misschien niet vinden. We moeten onze ideeën over het ontstaan en het wezen van staten herzien willen we de wereld in een juist perspectief beschouwen. We moeten ophouden te geloven dat politieke orden en geslaagde ondernemingen niet kunnen berusten op het sociale kapitaal van clans en familiebanden. Ook moeten we ophouden te geloven dat 'zich ontwikkelen' betekent: steeds meer op het westen gaan lijken. We moeten beseffen dat religie een levende kracht is die betekenis en samenhang in het leven van mensen brengt. Alleen dan zullen we mentaal zijn toegerust om de 21ste eeuw te betreden. En misschien vinden we dan ook een beter woord dan 'mafia' als aanduiding voor de nieuwe machtsstructuren die ontstaan in zulke grote delen van de wereld.

    • Stephen Ellis