Kopen èn lezen

NOG NOOIT ZIJN DE oplagen van de best verkopende boeken in Nederland zo hoog geweest als de laatste jaren.

Verkochte aantallen van 200.000 of zelfs 300.000 exemplaren per titel zijn weliswaar nog steeds uitzonderingen, maar wel uitzonderingen die steeds vaker voorkomen. De oplage van het boekenweekgeschenk, Palmwijn van Adriaan van Dis, 643.000 exemplaren, was weer belangrijk hoger dan van het geschenk van vorig jaar en de oplage daarvan was weer veel hoger dan die van het jaar daarvoor. Van 1985 tot 1995 groeide het aantal boeken dat in Nederland wordt uitgegeven van 12.000 naar 17.000 per jaar. Het literatuur-aandeel daarvan steeg in tien jaar van 2.000 naar 3.000 nieuwe titels per jaar.

In tegenstelling tot de voortdurend stijgende stroom van nieuwe uitgaven waarmee de boekenmarkt wordt overspoeld, is in Nederland de verkoop van boeken de afgelopen jaren nauwelijks gestegen. Uit de cijfers blijkt derhalve dat de bestsellers een steeds grotere portie van het totaal verkochte boekenpakket voor hun rekening nemen. De Nederlander koopt steeds meer dezelfde boeken, waardoor steeds meer andere boeken onverkocht blijven.

Vooral de uitgevers doen hun best om het vuurtje onder de bestsellercultuur zo hoog mogelijk op te stoken. Met dankbare hulp van de media worden auteurs tot onverbiddellijke sterstatus opgevijzeld en niet zozeer de inhoud van het boek maar de, onwaarschijnlijk snel stijgende, verkochte oplage wordt als aankoop-argument gepropageerd. VOORAL KLEINERE uitgevers lopen met de bestsellerrace het gevaar hun zakelijk bestaan grotendeels afhankelijk te stellen van één boek, of één auteur. Een hachelijke positie die een paar kleine uitgeverijen nu op de rand van de afgrond dreigt te brengen. In de winkel is naast de 'toptien' het assortiment nieuwe boeken dat in de verkoop minder of totaal niet fortuinlijk is, sterk gegroeid. Dead wood heet dat in boekhandelstermen.

Dat de boekhandel vroeg of laat het dode hout met een bijl te lijf zou gaan, was onvermijdelijk. De directies van grote ketens als Multi-media met de Libriswinkels en Bladzijde-boekhandels, AKO en ook De Bijenkorf hebben voor het najaar ingrijpende maatregelen aangekondigd. Hun motieven daarbij zijn tweeledig. De wurggreep van de van oudsher in Nederland vaste boekenprijs lijkt voor de boekverkopers nu ècht onverdraaglijk te worden, omdat 'stuntwerk' met voordeelprijzen en bijzondere kortingen wettelijk niet mogelijk is. En de opkomst van de multi-media vereist dat in de winkel de bakens worden verzet van de verkoop van boeken naar de aanbieding van cd-i's en cd-rom's, de nieuwe 'dragers' van vooral non-fictie en tegenwoordig ook van fictie. VOORAL DOOR DEZE laatste ontwikkeling treedt een scheiding op tussen de zogenaamde megastores of mediawinkels in de grote steden en de gespecialiseerde of lokale kwaliteitsboekhandels. Bij de eerste categorie dicteert uitsluitend 'de commercie', of zoals de divisiemanager van Multi-media het in deze krant uitdrukte: “Als mijn medewerkers hun hobby's willen uitleven doen zij dat maar in hun vrije tijd, maar niet bij mij in de winkel”.

De radicale onderwerping van de grote boekhandelketens aan het marktmechanisme is een groot gevaar voor de lokale en klassieke boekhandel waar nog vaak liefhebberijen worden gekoesterd. De verwachting is dan ook dat van de ruim 1.500 boekwinkels die ons land nu nog rijk is, er minstens een paar honderd niet tegen het dictaat van de omzetsnelheid zullen zijn opgewassen. Dat zal een verarming betekenen van het domein waar het boek als onvervangbare cultuurdrager wordt beschouwd.

Zowel de boekproducenten als de boekverkopers hebben het zover laten komen. De producenten door te veel en te ongebreideld boeken uit te geven en tevens blind de bestsellercultuur na te jagen en de verkopers door fixatie op de omzetsnelheid en ongevoeligheid voor de literaire en intellectuele delicatessen. BIJ DE VOORMALIGE Provinciale Bibliotheek Centrales van Noord- en Zuid-Holland bestaan plannen om in de loop van volgende maand met de verkoop van boeken te beginnen in samenwerking met de Librisketen. Tegen dit voornemen zijn protesten gerezen van de kant van de reguliere boekhandel omdat, met het subsidieverleden van de bibliotheken, er sprake zou zijn van oneerlijke concurrentie. De bedreigde lokale boekwinkel zou er echter beter aan doen aansluiting te zoeken bij dit plan dat op den duur moet uitgroeien tot een paar honderd bibliotheekboekwinkels. Dat past tenminste bij een mentaliteit die het lezen van een boek altijd boven het kopen van een boek heeft gesteld. Zo zou de balans tussen een breed aanbod van kwalitatief goede literatuur en de beperktheid van de markt misschien weer enigszins kunnen worden hersteld.