Vermorzeld tussen kiosk en megastore; Het einde van de klassieke boekhandel

In de komende jaren zullen er in Nederland honderden boekhandels verdwijnen. Henk Kraima, directeur van de Collectieve Propaganda voor het Nederlandse Boek, juicht de werking van het marktmechanisme toe. Volgens Ari Doeser van de Nederlandse Boekverkopersbond behoort de klassieke boekhandel met een breed assortiment binnenkort tot het verleden.

In de linker etalage staat een tiental glanzend groene flessen, met in ieder een paar goudgele tulpen. Daartussen ligt een herfstig laagje houtpulp en staat een uitgebreide collectie tuinboeken. In de etalage daarnaast liggen de titels van het moment: de Jacob van Maerlant-biografie van Frits van Oostrom, en vanuit een hoekje kijkt ook Adriaan van Dis de bezoeker guitig aan.

De Larense Boekhandel is een mooie, klassieke, kleinere boekhandel. Wie er binnenloopt stuit meteen voor de tweede keer op de Van Maerlant-biografie, wat volgens eigenares Annelies Gehring komt doordat de hoogleraar “hier in Laren onlangs heeft gelezen”. Ook verder straalt het aanbod van de winkel een vriendelijk soort eigenzinnigheid uit. Grote 'sellers' zijn nauwelijks in het gezichtsveld gelegd, op twee romans van Amy Tan en Isabel Allende na. Op de boekentafel, prominent vooraan bij de deur, liggen onder andere De wondere wereld van Belcampo, Primary Colours, het geruchtmakende portret van de Bill Clinton-regering, de Michelin-gids van Frankrijk. Van J.J. Voskuils Meneer Beerta ligt bij de kassa alleen nog maar een stapeltje aanbiedingsfolders, want, zoals Gehring meldt, “die is even uitverkocht”.

De Larense boekhandel is een van de drie boekverkopers in het Gooise Laren, dat zo'n tienduizend inwoners telt. Naast de Larense boekhandel is er in het dorp een Bruna gevestigd en nog een derde boekverkoper, De Appelboom, die naast boeken ook kantoorartikelen verkoopt. Als de voorspellingen echter uitkomen zal binnen een jaar of vijf een of twee van de Larense boekverkopers zijn nering moeten beëindigen. De ruim 1500 boekhandels in Nederland staan sterk onder druk.

“Ik denk dat er in de komende jaren zo'n driehonderd boekhandels in Nederland zullen verdwijnen”, zegt Ari Doeser, secretaris van de Nederlandse Boekverkopersbond (NBB). “Dat is ongeveer evenveel als er de afgelopen tien jaar verdwenen zijn. Maar verkleining van de markt is de tendens. Uiteindelijk zullen boeken daardoor steeds slechter beschikbaar worden.”

Het pessimisme van Doeser en anderen wordt ingegeven door twee factoren, die door boekenvakkenners meestal als 'de verzakelijking' en 'de vaste prijs' worden omschreven. Die verzakelijking is al een aantal jaren aan de gang, maar wordt de laatste maanden steeds dringender. Zo kondigde AKO-directeur Ton Dreesmann in deze krant aan (CS 8-3) dat de diverse AKO-filialen per 1 september 1996 hun boekenaanbod zullen terugbrengen tot 300 à 400 titels, tegen 1500 à 2000 titels nu. Dreesmanns ingreep werd naar eigen zeggen ingegeven door de stagnerende boekenverkoop, de twijfel over de vaste prijs en de opkomst van de multi-media, die 'het boek' in de toekomst een steeds kleiner marktaandeel dreigen te bezorgen.

Daar komt bij dat de vaste boekenprijs, tot voor kort het vangnet dat solidariteit tussen boekhandelaren waarborgde, steeds meer onder druk staat. Naast de acties van de Free Record Shop en de Bijenkorf, die vorige maand een honderdtal gebonden boeken met tien gulden korting verkocht, beginnen ook andere boekverkopers aan de marges van de vaste prijs te tornen. Zo bracht uitgever Meulenhoff vorige maand in samenwerking met kioskenketen van Bruna een herdruk van Gabriel Garcia Marquez' Liefde in tijden van cholera, exclusief bij Bruna aangeboden voor ƒ 12,95 - de editie in andere boekhandels kostte 45 gulden. En dan is er de actie van weekblad HP/De Tijd, in het bezit van het Audax-concern waaronder ook de AKO valt, waarbij abonees met de adresbandjes bij hun weekblad korting kunnen krijgen op titels uit de literaire top tien, die dus verkocht worden verkocht onder de vaste prijs.

De positie van veel boekhandels wordt bovendien bemoeilijkt doordat steeds meer winkels die niet traditioneel in de boekverkoop zitten zich op de boekenmarkt wagen. De Free Record Shop is daar een voorbeeld van, maar nu KPN onlangs Bruna van Koninklijke Bijenkorf Beheer overnam, zouden ook op postkantoren wel eens boeken verkocht kunnen gaan worden.

“Ik denk dat de klassieke boekhandel, met een breed assortiment op alle tereinen zonder meteen alles in huis te hebben, het erg moeilijk zal krijgen”, zegt Ari Doeser van de NBB. “In de komende jaren zal blijken dat er plaats is voor twee soorten boekverkopers: de 'mega-stores' zoals Donner in Rotterdam of Scheltema Holkema Vermeulen in Amsterdam, of de zeer gespecialiseerden, die zich nadrukkelijk toeleggen op één segment van de markt: met alleen literatuur, of alleen kinderboeken. Die grote winkels zullen ook nauwelijks meer als traditionele boekhandel te herkennen zijn: dat worden 'media-winkels', waar je boeken kunt kopen, maar ook cd-i's en cd-roms, audio cd's, video's, kantoorartikelen en waar vaak ook nog wel een café in zal zitten”.

Nodeloze veelheid

De weinige boekwinkels die op dit moment al aan dit beeld voldoen, Donner in Rotterdam, Scheltema Holkema Vermeulen in Amsterdam en Broese Kemink in Utrecht, zijn allemaal lid van de Boekhandels Groep Nederland (BGN), een groep van elf grote boekhandels, die voor een groot deel in handen zijn van de Wolters Kluwer Groep. Bijna al deze BGN-boekhandels zijn gevestigd in hogeschool- of universiteitssteden en behoren zonder uitzondering tot de grootste van de stad. Meestal hebben ze een uitgebreid boekenassortiment, doen ze in koopvideo's en breidt de hoeveelheid cd-roms en cd-i's zich in die winkels gestaag uit. Om die reden worden ze dan ook vaak 'mega-stores' genoemd - dit tot onvrede van directeur Paul Hogervorst van Broese Kemink in Utrecht. “Ik heb vreselijk de pest aan die term”, zegt Hogervorst, “omdat die vloekt met het wezen van onze winkel. Wij willen geen 'mega-store' zijn; daarbij zie ik een soort nodeloze veelheid voor me die wij absoluut niet nastreven. Wij willen een specialiteitsboekhandel zijn, die op ieder gebied dat we in huis hebben kan wedijveren met afzonderlijke specialisten. Dus op vele gebieden hebben wij een zo compleet mogelijk aanbod, of het nu literatuur, reizen of bijvoorbeeld kinderboeken betreft. Dit is een allerminst grootschalig concept.”

In de boekhandelssector wordt nogal verschillend op de 'verzakelijking' gereageerd. Veel boekverkopers - vooral degenen die er niet aan gewend zijn - maken zich er zorgen om, maar ieder voor zich denkt de dans te kunnen ontspringen. Henk Kraima, directeur van de Collectieve Propaganda voor het Nederlandse Boek, ziet weinig reden tot somberheid. “De boekhandels moeten niet denken dat het marktmechansime voor hen anders werkt dan voor andere detailhandelaren. Als er minder boekhandelaren komen, denk ik dat degene die overblijven de consument veel beter kunnen bedienen. Men wordt zich nu in de boekhandelssector langzaam bewust van het feit dat er zoiets als een markt bestaat en dat lijkt me alleen maar toe te juichen.”

Voor de locale zelfstandige boekhandels speelt het probleem echter wel; vooral als ze een breed assortiment willen handhaven zijn ze de komende jaren kwetsbaar. Annelies Gehring van De Larense Boekhandel is afgelopen in januari bijvoorbeeld lid geworden van de Libris-groep, “omdat die me op verschillende manieren van advies kan dienen en bijstaan,” zoals ze zelf zegt. Ze profileert zichzelf nadrukkelijk als een locale kwaliteitsboekhandel. “Dat betekent dat we een breed assortiment hebben, maar een aantal dingen ook nadrukkelijk laten liggen. Van die goedkope humorboekjes bijvoorbeeld; die komen de winkel niet in, en ook streekromans niet. Die zouden we best kunnen verkopen, maar ik vind dat we daar niet aan moeten beginnen”. Gehring heeft wel een uitgebreid assortiment aan tuinboeken aangelegd, wat in Laren, waar de dorpskern is bezaaid met tuinwinkels, geen slecht idee lijkt.

Verdeelsleutel

De zorgen van kleine, locale boekverkopers lijken alleen maar toe te nemen nu de voormalige Provinciale Bibliotheek Centrales van Noord- en Zuid-Holland hebben aangekondigd in de loop van volgende maand ook met het verkopen van boeken te willen beginnen. Sinds 1 april zijn deze twee instellingen opgegaan in een organisatie die ze Probiblio hebben genoemd, en die in deze twee provincies de directie voert over 124 bibliotheken. In vier daarvan, in Akersloot, Bergschenhoek, Limmen, en Ter Aar, waar geen zelfstandige boekhandel is gevestigd, wil de bv vanaf mei boeken gaan verkopen, voorlopig met een proefperiode van een jaar. Daartoe is Probiblio op dit moment bezig een aparte bv op te richten (onder de werktitel Impuls) die de boekverkoop van bibliotheken moet gaan coördineren, de formule bewaken, het verkoopaanbod voor een groot deel zal samenstellen en in de toekomst ook de reclame voor de keten zal moeten verzorgen.

Het 'Impuls-project' wordt uitgevoerd in samenwerking met de Libris-keten, die voor ondersteuning zorgt en met een boekhandelaar uit de buurt, die de boeken tegen een van tevoren vastgestelde verdeelsleutel op de boekhandelskorting, aan de winkels zal leveren. Op die manier willen de Probiblio-bibliotheken in de vier filialen een assortiment van ongeveer 200 titels aanbieden. Als het experiment slaagt ziet Jacques Malschaert, coördinator van het project mogelijkheden voor zeker 35 'bibliotheekboekhandels' in de komende vier jaar “We streven naar verbreding van onze dienstverlening”, aldus Malschaert. “En in dat kader leek het ons interessant om in bibliotheken boeken te gaan verkopen, juist op plaatsen waar nog geen boekhandel zit. We zien de boeken die we aanbieden vooral als een impuls-produkt, en daar willen we met ons titel-aanbod op inspelen. We richten ons dus vooral op populaire titels. Daarmee hopen we dat mensen die naar een verjaardag moeten, eens iets anders willen meenemen dan een fles wijn, en dan de nieuwe Youp van 't Hek aanschaffen.”

In hoeverre het gerechtigd is dat een oud-overheidsinstelling met voormalige subsidiegelden boeken gaat verkopen is voorlopig nog de vraag. Hoewel de bibliotheken het personeel en de ruimte voor de verkoop leveren, denkt Malschaert dat de samenwerking met de locale boekhandels voldoende garantie is om de operatie te laten doorgaan. Hoe er met eventuele winst zal worden omgegaan blijft voorlopig onduidelijk. Omdat bibliotheken geen winst mogen maken, gaat Malschaert er vanuit dat eventuele revenuen in 'reserveposten' zullen worden geplaatst en “bijvoorbeeld voor leesbevordering” zullen worden aangewend.

“Zolang ze met de boekhandel samenwerken vinden wij deze ontwikkeling geen echt probleem”, zegt Ari Doeser van de NBB. “Maar het is niet de bedoeling dat ze gesubsidieerd met de reguliere boekhandel gaan concurreren - dat zou oneerlijke concurrentie zijn.”

    • Hans den Hartog Jager