Vrienden in de lente

IN DE LENTE begint Den Haag met frisse moed aan de begroting voor het volgend jaar. Eerst komen de rijksuitgaven aan de orde, in de zomer de inkomstenkant en op de derde dinsdag van september is de Miljoenennota klaar voor overhandiging aan het parlement. Nu gaat het bij de onderhandelingen over oude overschrijdingen die nog moeten worden verrekend en over nieuwe wensen die geld kosten, straks praten de ministers over de lastendruk en de koopkracht.

De uitgavenkant is het domein van minister Zalm (Financiën). In het regeerakkoord, en later nog eens bekrachtigd in een nota aan de Kamer, heeft Zalm zijn 'trendmatige begrotingsbeleid' vastgelegd. Dat wil zeggen: voor de uitgaven van de overheid is een voorzichtige lijn vastgesteld voor vier jaar en daarvan wordt niet afgeweken. Deze aanpak voorkomt amechtige ombuigingsrondes als de inkomsten eens een jaar tegenvallen, hij legt de ministeries die veel geld uitgeven aan een ketting en hij verschuift de verantwoordelijkheid voor de handhaving van de uitgavennorm naar het hele kabinet. Meer uitgeven dan begroot mag, maar dan moet elders geld worden vrijgemaakt. Zo houden de ministers elkaar in de gaten en kan de minister van Financiën, zoals oud-minister Zijlstra het ooit uitdrukte, achterover leunen. HET UITGAVENKADER werkt goed. Het kabinet-Kok houdt zich aan de begroting, ook in de sociale zekerheid zijn de uitgaven beheerst en alleen in de collectieve gezondheidszorg is sprake van overschrijding. Maar na twee gemakkelijke jaren van meevallende inkomsten, tekenen zich voor 1997 tegenvallers aan de inkomstenkant af. Die worden deels veroorzaakt door de matige economische groei, waardoor de belastinginkomsten lager uitvallen, en deels door een lijk in de kast bij de sociale zekerheid, waarvoor onder het vorige kabinet in 1994 te lage premies zijn vastgesteld met het oog op de koopkracht van toen. Hierdoor moeten de sociale fondsen de komende jaren acht miljard gulden extra aan inkomsten binnenhalen. Niemand die zich daar, merkwaardig genoeg, over opwindt.

Twee jaar lang is het links-liberale kabinet de club van de lastenverlichting geweest. Het was de politieke vondst van 'paars': links in de coalitie claimde de lastenverlichting ten behoeve van koopkracht en werkgelegenheid, het liberale kamp voor de vermindering van de lastendruk op burgers en bedrijven. Zo eenvoudig zal het in 1997 niet gaan. Aan de uitgavenkant van de rijksbegroting doen zich geen meevallers voor die kunnen worden weggegeven, aan de inkomstenkant van de sociale fondsen moet extra worden gestort, de staatsschuld vraagt om aandacht omdat op grond van de prestaties over 1997 zal worden beoordeeld of Nederland al dan niet voldoet aan de criteria van 'Maastricht' voor deelname (in 1999) aan de monetaire unie. IN DE HAAGSE DRIE-EENHEID koopkrachtbehoud, lastenverlichting en vermindering van de staatsschuld wordt het dringen. Zalm heeft een vooraankondiging gedaan aan de collega-ministers en gezegd dat stabilisatie van de lastendruk al een enorme prestatie zal zijn. Tegenover hem staan de PvdA-ministers in het kabinet, met name Melkert (Sociale Zaken), als voorstanders van lastenverlichting. VVD en D66 staan voor fiscaal conservatisme om de staatsschuld te verminderen.

De PvdA is hard op weg de Partij van de Lastenverlichting te worden en heeft daarbij de warme steun van het bedrijfsleven. Werkgeversvoorzitter Rinnooy Kan namens het grootbedrijf en branche-organisaties die belang hebben bij de binnenlandse vraag lobbyen voor lastenverlaging. Het is aandoenlijk om fractieleider Wallage (PvdA) voor de economische dimensie van koopkracht als impuls voor de binnenlandse bestedingen te horen pleiten. Vroeger heette dat gewoon stimuleringsbeleid.

Het PvdA-pleidooi voor lastenverlichting is dan ook een variant op het aloude keynesianisme. Met lagere lasten wordt de economie gestimuleerd. Meer geld uitgeven door de belastingen te verlagen - in de Verenigde Staten heette dit in de jaren tachtig aanbodeconomie. Ter stimulering van de economie heeft dat fantastisch gewerkt, maar omdat de bijbehorende voornemens van bezuinigingen op de uitgaven daar schromelijk werden verwaarloosd, raakten de VS verstrikt in enorme begrotingstekorten. Ook in Den Haag reppen de pleitbezorgers van lastenverlichting, het VNO-NCW en de PvdA, met geen woord over extra ombuigingen. EEN GELEGENHEIDSCOALITIE op korte termijn is evenwel mogelijk. Door nu de uitgaven-ministers het mes zo scherp mogelijk op de keel te zetten en vast te houden aan het uitgavenkader is het mogelijk dat straks, bij de vaststelling van de inkomsten, er toch nog wat ruimte ontstaat voor een beetje lastenverlichting ten behoeve van de koopkracht. In de zomer staan ze weer tegenover elkaar, maar in de lente is Melkert de beste bondgenoot van Zalm bij de beperking van de uitgaven.