Moderne centaur

In alle kranten die hij te woord staat propageert Kasparov een nieuwe vorm van schaken die hij Advance Chess heeft genoemd. Fischer heeft zijn Fischer-klok, Kasparov kwam een maand geleden met de Kasparov-klok. Fischer heeft zijn hutselschaak, Kasparov komt met Advance Chess.

Het is het spel voor de moderne centaur, de combinatie van mens en computer. Niet alleen dat de mens tijdens de partij in zijn databank met partijen en analyses mag gluren, hij mag zelfs de computer zijn zetten laten berekenen. Zoals een ingenieur met een rekenmachine werkt, maar toch zelf de beslissingen neemt.

Die databank met oude analyses lijkt Kasparov het belangrijkst te vinden. Het is inderdaad hard als je jarenlang de meest fantastische openingsanalyses hebt gemaakt en je kunt ze je dan tijdens de partij niet helemaal meer herinneren. De jongeren zijn er handiger in, zegt Kasparov. Hij is de eerste niet die klaagt dat de jongelui in allerlei dingen handiger zijn dan opa. Toch komt zijn voorstel me even bizar voor als wanneer een oudere wielrenner zou eisen dat hij een hulpmotortje mag aanbrengen omdat de bergetappes hem te zwaar worden. Waar moet het heen met ons mooie schaakspel? Het gekste is mogelijk. Kasparov heeft veel macht en het zou best kunnen dat hij de volgende keer zijn wereldkampioenschap op die manier mag verdedigen.

De openingsanalyses van Kasparov zijn soms ware kunstwerken, maar af en toe blijkt hij ook op dit gebied een feilbaar mens. In mijn verslaggeving over het VSB-toernooi had ik geen gelegenheid om de tweelingpartijen Topalov-Kasparov en Topalov-Short te laten zien. In beide gevallen werd de uitslag bepaald door analysefouten die Kasparov had gemaakt in 1990.

Wit Topalov-zwart Kasparov, eerste ronde.

1. e2-e4 c7-c5 2. Pg1-f3 d7-d6 3. d2-d4 c5xd4 4. Pf3xd4 Pg8-f6 5. Pb1-c3 a7-a6 6. Lf1-c4 e7-e6 7. Lc4-b3 Pb8-d7 8. f2-f4 Pd7-c5 9. 0-0 Pc5xe4 10. Pc3xe4 Pf6xe4 11. f4-f5 e6-e5 12. Dd1-h5 Dd8-e7 Twee ronden later deed Short 12...d5, wat veel natuurlijker is en ook sterker. Maar Kasparov was in 1990 ten onrechte tot de conclusie gekomen dat 12...d5 tot verlies moest leiden. 13. Dh5-f3 Pe4-c5 14. Pd4-c6 De7-c7 15. Lb3-d5 a6-a5 Tot zover werd alles ook gespeeld in een partij Spaanse TV-kijkers - Kasparov, 1990/1991. Ik heb een paar jaar geleden in deze rubriek geschreven over het slot van die partij. Na de 45ste zet was nog maar één uitzending beschikbaar. De partij kon niet op de gewone manier worden voortgezet. Als hij door een deskundige gearbitreerd zou worden, zou Kasparov verliezen. Hij wist te bedingen dat de partij verder gespeeld zou worden in een kloksimultaan aan zes borden. De stelling was verloren voor hem, maar nog heel ingewikkeld. Kasparov won de kloksimultaan met 3,5-2,5. De televisiekijkers hadden hier 16. Le3 gespeeld en na 16...Ta6 brachten zij een niet geheel correct maar kansrijk stukoffer met 17. Pd4. Topalov heeft een verbetering voorbereid. 16. Lc1-g5 Ta8-a6 En meteen maakt Kasparov de beslissende fout. Hij speelt dezelfde zet als tegen de televisiekijkers, maar nu is het een blunder. Hij had 16...Ld7 moeten doen. Dan kan wit met 17. f6 zijn stuk redden, maar na 17...g6 18. Pe7 Pe6 is de stelling onduidelijk. Topalov was iets van plan dat mooier en sterker is: 17. Pe7! en wit staat heel goed.

17. Pc6-d8 Na deze zet voerde Kasparov het theater van de wanhoop op. Hij kan het vitale punt f7 niet meer dekken. 17...f7-f6 18. Pd8-f7 Th8-g8 19. Lg5-e3 g7-g6 Hij moet materiaal verliezen en dit is de enige manier om nog wat tegenspel te krijgen. Nu kan wit op allerlei manieren winnen en het is moeilijk om de beste te kiezen. 20. Ph6 is goed en zelfs het wat vreemde 20. fxg6 Txg6 21. Ph8 20. Pf7-g5 Tg8-g7 21. f5xg6 Tg7xg6 22. Ld5-f7+ Dc7xf7 23. Pg5xf7 Ke8xf7 24. Le3xc5 d6xc5 25. Ta1-d1 Zwart heeft maar twee stukken en een pion voor de dame. Topalov deed er lang over (nog meer dan veertig zetten) voor hij de winst binnen had, maar serieuze kansen had Kasparov niet meer.

Wit Topalov-zwart Short, derde ronde.

Tot en met de twaalfde zet van wit net als in de vorige partij en dan:

12...d6-d5 Dat had Kasparov ook moeten doen. Tot zijn verontschuldiging moet gezegd worden dat tijdens de openingsfase van zijn partij tegen de Spaanse televisiekijkers ook zijn match tegen Karpov om het wereldkampioenschap nog aan de gang was, en die match zal hogere prioriteit hebben gehad. 13. Tf1-e1 Lf8-c5 14. Te1xe4 Lc5xd4+

Nu zou wit winnen na 15. Txd4 exd4 16. Lg5, maar zwart heeft sterker: 15...Db6! en het is zwart die wint. Een belangrijke pointe van zwarts verdediging is 16. Dg5 0-0 17. f6 Dxd4+ 18. Le3 Dg4. Tijdens de verhuizing van de match tegen Karpov van New York naar Lyon had Kasparov zijn hele team, Azmajparasjvili, Goerevitsj, Dolmatov en Georgadze, laten kijken naar de stelling na 12...d5. Men kwam tot de conclusie dat wit als volgt zou kunnen winnen: 15. Kh1 0-0 16. Th4 Lxf5 17. Txd4 g6 18. Tg4. Kasparov schreef later voor verschillende tijdschriften een lange artikelenserie over zijn partij tegen de Spaanse televisiekijkers. Daarin gaf hij ook deze variant. Toen Short zich in 1993 voorbereidde op zijn match tegen Kasparov, las hij die artikelen en hij zag dat de variant niet deugde. Na 15. Kh1 heeft zwart in plaats van 15...0-0 veel sterker 15...Df6, waarna wit naar een remise moet gaan zoeken. 15. Lc1-e3 Ook dat was in 1993 door Short geanalyseerd. 15...0-0 16. Txd4 exd4 17. Le3xd4 f7-f6 Topalov was nog heel optimistisch en het lijkt inderdaad alsof hij meer dan voldoende compensatie voor de kwaliteit heeft, maar Short wist beter. 18. Ld4-c5 Tf8-e8 19. Ta1-d1 Kg8-h8 20. Td1xd5 Lc8-d7 Ook al gezien in 1993. Hier besefte Topalov dat de zet waar hij zijn hoop op had gevestigd, 21. Df7, zou falen op 21...Da5. 21. h2-h3 Te8-e5 22. Td5xe5 f6xe5 23. Lb3-f7 Ld7-e8 Met 23...Dc8 had zwart meteen gewonnen. 24. Lf7-g6 h7-h6 25. Lg6xe8 Dd8xe8 26. Dh5xe8+ Ta8xe8 Maar ook in dit eindspel staat zwart gewonnen, al duurde het nog bijna twintig zetten.

Het verhaal heeft een leerzame moraal. Short had in 1993 overwogen om het openingssysteem met wit tegen Kasparov te spelen. Als Kasparov echt dacht dat 12...De7 de beste zet was en dat 12...d5 niet kon, dan zou hij een zware pijp roken. En als hij toch 12...d5 zou spelen, was er voor wit nog wel een weg naar remise. Het was het waard geweest om te proberen. Maar Short had het gevoel dat de foute analyses die Kasparov had gepubliceerd een vorm van misleiding waren. Hij dacht dat Kasparov wel beter wist. Pas toen Kasparov in het VSB-toernooi van Topalov verloor, besefte Short tot zijn spijt dat hij veel te wantrouwend was geweest en dat Kasparov in die artikelenserie gewoon zijn eerlijke mening had gegeven.