Indonesie: Haji's maken een valse start

JAKARTA, 30 MAART. De Indonesische autoriteiten, doorgaans meesters in massaregie, zijn dezer dagen gestuit op de grenzen van hun kunnen: de jaarlijkse bedevaart naar Mekka beleefde een valse start. Op de allereerste vertrekdag, 23 maart, bleven er al honderden in het wit geklede pelgrims achter op de luchthavens van Jakarta, Surabaya en Balikpapan (Oost-Kalimantan), omdat hun visa voor Saoedi-Arabië nog niet gereed waren. Gedurende de eerste vijf dagen bleven er in vertrekkende vliegtuigen 1.765 stoelen leeg en werden er vijf vluchten wegens een tekort aan passagiers afgelast. Een anticlimax voor de reisvaardige gelovigen, want de haj, de vijfde godsdienstplicht van de islam, is het onbetwiste hoogtepunt in het leven van een moslim.

“Het is ook geen geringe operatie', verzuchtte minister van godsdienstzaken Tarmizi Taher donderdag. Zijn departement fungeert al 45 jaar als reisbureau voor de grote bedevaart en dat is in dit land, dat de omvangrijkste moslimgemeenschap ter wereld herbergt, inderdaad geen peuleschil. Het Indonesische quotum - het grootste van de islamitische wereld - bedraagt dit jaar liefst 195.000 bedevaartgangers, terwijl er nog eens 24.000 aspirant-haji's op de wachtlijst staan.

In de eerste helft van deze eeuw, toen er per jaar al tientallen duizenden pelgrims uit Nederlands-Indië naar Mekka reisden, hadden de Koninklijke Paketvaartmaatschappij (KPM) - dé reder in de archipel - en lange-afstandspartners als de Rotterdamsche Lloyd het monopolie op het pelgrimsvervoer. Tegenwoordig is dat in handen van de nationale luchtvaartmaatschappij Garuda Indonesia, die dit jaar 24 wide-bodies uit zijn vloot reserveerde voor de haj. De komende weken zullen deze toestellen 453 vluchten uitvoeren tussen de vijf grootste Indonesische luchthavens en Jeddah in Saoedi-Arabië en in mei verzorgen ze eenzelfde aantal vluchten huiswaarts.

De inschrijving voor de pelgrimage van dit jaar sloot al in september. De kandidaten moesten op dat moment een bedrag van 7,29 miljoen rupiah (zo'n 5.100 gulden) in contanten hebben gestort bij één van de vijf hiertoe aangewezen staatsbanken. De haj is alleen verplicht voor wie het zich financieel kan veroorloven en de islam schrijft voor dat de familie verzorgd moet achterblijven. Toch zijn er gelovigen op leeftijd die alles van de hand doen om de reis te kunnen maken in de stille hoop tijdens de bedevaart de ogen te sluiten en zo automatisch het hemelrijk binnen te gaan.

Vorig jaar bleven er ruim 40.000 kandidaten op de wachtlijst staan en die gaan dit jaar automatisch mee. De door hen gestorte spaarcenten staan inmiddels al anderhalf jaar op een staatsbank en over de gederfde rente wordt niet gesproken. De haj is big business en de positie van directeur-generaal geldt in Tarmizi's departement als een jabatan basah, een 'lucratief ambt'.

Begin februari, twee maanden vóór het bedevaartseizoen, werd een nieuwe directeur-generaal aangesteld, die geen enkele ervaring had in deze complexe tak van bedrijf. Ondanks de tijdige sluiting van de inschrijving werden de eerste bedevaartpaspoorten, die niet door buitenlandse, maar door godsdienstzaken worden uitgereikt, pas op 22 januari ingeleverd bij de Saoedische ambassade, die ijverig aan de slag toog. Op 13 maart werd de eerste partij van 135.000 gestempelde paspoorten geretourneerd bij het departement. Indonesië vroeg zich deze week dan ook af hoe het in godsnaam op de eerste vertrekdag al mis kon gaan wegens ontbrekende visa. Toen de minister en zijn staf suggereerden dat de Saoediërs het werk niet aankonden, werd ambassadeur Abdullah Abdurrahman Alim diplomatiek boos. Alim: “Eén van onze taken als ambassade in Jakarta is dienstverlening aan Indonesische moslims die naar Mekka willen. Wij doen dat al jaren, correct en op tijd, want het gaat om Gods gasten.” De gezant had gelijk: aan zijn staf lag het niet. Het ministerie van godsdienstzaken levert de paspoorten aan in ongemerkte koffers. Bij gebrek aan labels die de volgnummers van de reisgezelschappen en de data van vertrek vermelden, worden ze afgehandeld in volgorde van binnenkomst, zonder enige samenhang met de vluchtschema's van Garuda. Bij de eerste aangeleverde partij was een groot aantal paspoorten van wachtlijstkandidaten.

Toen de ambtenaren op de vliegvelden Mekkagangers die al een visum hadden, wilden bewegen om de plaatsen in te nemen van degenen die nog op hun reispapieren wachtten, reageerden de meesten afwijzend. Men wenste niet te vertrekken zonder vrouw of echtgenoot, zonder 'de groep' of zonder religieuze voorganger. Pelgrims wier vlucht werd uitgesteld, weigerden in afwachting van een tweede oproep naar huis te gaan want dat zou extra kosten met zich meebrengen en groot gezichtsverlies betekenen. Gevolg: lege stoelen in de vliegtuigen, afgelaste vluchten - Garuda mag van godsdienstzaken niet vertrekken met minder dan 70 procent bezette plaatsen - en overvolle slaapzalen op de verzamelplaatsen.

In het parlement gingen deze week stemmen op om het staatsmonopolie op afhandeling van de haj nu maar eens te doorbreken en voortaan particuliere reisorganisaties in te schakelen.