Twijfels bij een wondermiddel

Melatonine is een menselijk hormoon dat de vruchtbaarheid beïnvloedt en helpt tegen jetleg. Claims dat het middel bovendien veroudering zou tegengaan, zijn omstreden.

Komend weekend wordt in Nederland een natuurprodukt van de markt genomen dat al geruime tijd het onderwerp is van een ware media-campagne. Het gaat om het middel melatonine en als we de stroom van kranten- en tijdschriftartikelen, televisie- en radioprogramma's mag geloven, gaat het veroudering tegen, verbetert de seksuele potentie en is het een remedie tegen slapeloosheid. Kanker, Alzheimer, diabetes, aids, depressie, wiegedood, autisme, de ziekte van Parkinson en influenza: je kunt het zo gek niet bedenken of melatonine zou helpen.

In de Verenigde Staten zijn de potten melatonine-pillen niet aan te slepen. Vorig jaar september bracht de firma Kernpharm onder de naam UltraSnooze een synthetische versie op de Nederlandse markt, zonder recept verkrijgbaar in winkels met natuurgeneesmiddelen. De bijsluiter houdt het bij de bewezen indicaties: jetlag, vermoeidheid door onregelmatige werktijden en slaapstoornissen. Maar onlangs heeft de Inspectie voor de Volksgezondheid bepaald dat melatonine een geneesmiddel is (het bevat een farmacologisch actieve stof) en dat het derhalve moet worden geregistreerd. De stof moet als ieder geneesmiddel beantwoorden aan de normen betreffende veiligheid, werkzaamheid en doelmatigheid. Zolang het middel niet is geregistreerd, mag het niet verkocht worden.

Melatonine is een menselijk hormoon dat geproduceerd wordt in de pijnappelklier, de glandula pinealis of epifysis cerebri, een kleine klier aan de basis van de hersenen. Er is nauwelijks een orgaansysteem te bedenken dat niet onder invloed staat van melatonine. Het meest overtuigend is de rol van de pijnappelklier bij het reguleren van de voortplanting bewezen.

Dempend effect

Eind vorige eeuw werd al beschreven dat tumoren van de pijnappelklier (pinealomen) leiden tot een voortijdige puberteit. Melatonine heeft onder normale omstandigheden bij de mens een dempend effect op de uitscheiding van vruchtbaarheidshormonen door de hypofyse. De melatonine-productie begint in de derde levensmaand, bereikt een piek in de vroege kinderjaren en daalt rond de puberteit snel, om op oudere leeftijd praktisch onmeetbaar laag te worden. Dit verklaart waarom de vruchtbaarheid bij de mens pas op gang komt in de puberteit (en brengt sommige onderzoekers tot de hypothese dat allerlei functiestoornissen op de oude dag te maken hebben met een gebrek aan melatonine).

Uit onderzoek bij ratten is gebleken dat bij meer daglicht de melatonine-uitscheiding vermindert, waardoor de eierstokken actief worden en de voortplantingscyclus op gang komt. Zo vormt melatonine de link tussen de seizoenen en de voortplantingscyclus. Bijzonder is verder dat de invloed van melatonine op de eierstokken per diersoort verschilt. Bij schapen heeft de stof juist een stimulerend effect op de eierstokken. Daardoor valt de paartijd bij schapen, anders dan bij ratten, in de winter.

De Amerikaanse arts Michael Cohen heeft in samenwerking met de academische ziekenhuizen in Rotterdam en Utrecht aangetoond dat melatonine ook bij de mens een duidelijk effect heeft op de vruchtbaarheid. Cohen heeft een anticonceptiepil ontwikkeld, B-Oval, waarin het gebruikelijke hormoon oestrogeen is vervangen door 300 milligram melatonine. Uit het Nederlandse onderzoek (bij 32 vrouwen) blijkt dat B-Oval inderdaad de eisprong voorkomt zonder bijwerkingen: de menstruatie bleef onveranderd en ook waren er geen klachten over een veranderd slaappatroon of een minder emotioneel welbevinden. Deze resultaten wijzen er volgens de onderzoekers op dat het neuro-endocriene mechanisme, waarmee bij dieren de voortplantingscyclus wordt aangepast aan de seizoenen, bij de mens in grote lijnen intact is gebleven. Cohen is nu ook bezig met een anticonceptiepil voor mannen die een combinatie van melatonine en testosteron bevat.

Melatonine stuurt behalve voortplantingshormonen ook allerlei andere (hypofysaire) hormoonsystemen. Omdat melatonine praktisch uitsluitend 's nachts wordt geproduceerd, werkt het als een soort inwendige biologische klok: het synchroniseert de verschillende hormoonsystemen met het dag- en nachtritme (circadiane ritme). De uitscheiding van melatonine neemt toe als de zon ondergaat en bereikt ongeveer twee uur later een piek. Tegelijk daalt de lichaamstemperatuur, vermindert de uitscheiding van neurotransmittors in de hersenen en neemt de slaperigheid toe. Als je midden op de dag 0,3 milligram melatonine inneemt (een buitengewoon kleine dosis vergeleken met die in de anticonceptiepil hierboven, veroorzaakt dat een duidelijk gevoel van slaperigheid en vermoeidheid.

De sterke werking van melatonine op de biologische klok kan benut worden bij het bestrijden van stoornisssen in het dag- en nachtritme, bijvoorbeeld tijdens ploegendiensten of bij jetlag na een vliegreis. Uit honderden gecontroleerde onderzoeken komt naar voren dat melatonine het subjectieve gevoel van jetlag met zeker 50% verminderd. Ook is melatonine zeer effectief als het gaat om de bestrijding van slapeloosheid bij ouderen en bij blinden die geen licht zien. Een kleine dosis melatonine 2 uur voor het gewenste moment van inslapen verbetert de kwaliteit van de slaap zichtbaar.

Jetlag kan men het beste bestrijden door de dagen voorafgaand aan de reis op een geëigend moment een kleine hoeveelheid melatonine in te nemen, waardoor de inwendige klok vooruit of achteruit wordt gezet. Om de aanpassing optimaal te laten verlopen moet men zich, eenmaal aangekomen, natuurlijk wel dwingen op te blijven tot de beoogde slaaptijd, en verder zoveel mogelijk het daglicht benutten om de werking van melatonine te versterken. Overigens volstaan kleine hoeveelheden melatonine, veel minder dan de doses van 2,5 tot 5 milligram die geadviseerd worden voor slaapstoornissen. Iemand die dat niet doet, loopt de kans midden op de dag slaperig te worden.

Tot zover de 'bewezen' effecten van melatonine. De grote opschudding afgelopen herfst in de Verenigde Staten had daar echter niet veel mee te maken. Die was het gevolg van één boek, The Melatonin miracle, geschreven door de Italiaanse onderzoeker Walter Pierpaoli en de Amerikaan William Regelson. Zij beweren dat melatonine, naast de bewezen effecten op slapeloosheid en jetlag, 'het verouderingsproces kan vertragen, allerlei ziekten (waaronder kanker) kan bestrijden en de seksuele vitaliteit verlengt'.

Pierpaoli en Regelson hebben experimenten gedaan bij oudere muizen. Zij gaven deze dieren extra melatonine of zelfs nieuwe pijnappelklieren, afkomstig van jonge muizen. Door de melatonine-suppletie nam de levensduur van de oudere muizen met ongeveer eenvijfde toe (van gemiddeld 23,8 maanden naar 28,1 maanden). Bij pijnappelkliertransplantaties nam de levensduur gemiddeld toe met 27% (6,5 maand). Pierpaoli en Regelson denken een ware bron van eeuwige jeugd gevonden te hebben.

Niet bekend

Anecdotes

Er zijn wetenschappers die erop wijzen dat de meeste claims rond melatonine gebaseerd zijn op experimenten met reageerbuisjes en laboratoriumdieren. Voor de rest zou het in veel gevallen gaan om anecdotes van mensen die 'wonderbaarlijke' genezingen hebben doorgemaakt. Josephine Arendt van de universiteit van Surrey, die veel onderzoek heeft gedaan naar het effect van melatonine bij jetlag, zegt al jaren iedere avond een melatonine-pilletje te nemen maar desondanks grijs geworden te zijn. Het is dus niet verbazingwekkend dat de gezondheidsautoriteiten in heel wat landen het zekere voor het onzekere nemen en een registratie van melatonine verplicht stellen. Behalve in Nederland is ook in Groot-Brittannië, België en Denemarken het middel van de markt genomen. De Food and Drug Administration, de instantie die de Amerikaanse toelating van geneesmiddelen reguleert, beperkt zich tot de waarschuwing dat wie melatonine inneemt dit doet 'zonder enige garantie dat het middel veilig of heilzaam is'.