Kroatie: Op weg naar zelfcensuur

Als het aan de Kroatische president Tudjman en zijn regerende partij, de Kroatische Democratische Gemeenschap (HDZ) ligt, worden de mogelijkheden van onafhankelijke media in Kroatië om het bewind te kritiseren verder aan banden gelegd. Het Kroatische parlement beraadt zich over een nieuwe perswet, die in binnen- en buitenland veel kritiek heeft losgemaakt.

De perswet bestaat uit amendementen op de strafwet. Ze moeten een selectief groepje gezagsdragers - de president, de premier en de voorzitters van het parlement, het Constitutionele Hof en het Opperste Gerechtshof - beschermen tegen “laster” vanuit de media en ze moeten de onthulling van staatsgeheimen in de media tegengaan. De amendementen voorzien in straffen van een half jaar voor journalisten die genoemde staatsdienaren belasteren, tot drie jaar voor journalisten die staatsgeheimen publiceren. Volgens de nieuwe bepalingen hoeft de openbare aanklager niet de kwaadwilligheid van de journalist te bewijzen en hoeft hij evenmin aan te tonen dat de 'laster' berust op valse gegevens.

Volgens de belangrijkste oppositiepartij, de sociaal-liberale HSLS, komen de nieuwe bepalingen neer op een inperking van de persvrijheid en doen ze denken aan de in 1991 in Kroatië afgeschafte communistische perswet van het vroegere Joegoslavië. “Het amendement is zo prachtig vaag geformuleerd dat vrijwel alles tot staatsgeheim kan worden uitgeroepen”, zegt parlementariër Mato Arlovic van de HSLS. Ook juridisch deugt de wet volgens hem niet. Staatsfunctionarissen die een staatsgeheim verklappen zijn al strafbaar. Nu worden journalisten gestraft voor een delict waarvoor al iemand is veroordeeld.

Een andere opposant, Bozo Kovacevic, vroeg zich af of de nieuwe wet voorziet in de bestraffing van journalisten die onthullen hoe overheidsdienaren zich uit de staatskas verrijken - dat immers kan tot staatsgeheim worden bestempeld. Dat in het overheidsapparaat velen zich aan corruptie schuldig maken wordt door bijna niemand betwist. “Men moet staatsambtenaren verbieden staatsgeheimen te verklappen, en niet media bestraffen als ze die publiceren”, aldus Kovacevic.

De Kroatische Journalistenbond, die rond tachtig procent van alle journalisten vertegenwoordigt, protesteerde. In een open brief aan het parlement kondigde de bond aan “journalisten die het slachtoffer worden van deze wet te zullen beschermen met alle middelen waarin de wetgeving voorziet”. Volgens de bond wordt in de perswet het grondwetsprincipe van gelijkheid van alle burgers voor de wet geschonden door een kleine groep gezagsdragers 'extra' te beschermen. Bovendien is de wetstekst zo vaag over de vraag wat een staatsgeheim is dat de maatregelen zullen leiden tot censuur en zelfcensuur. “Journalisten zullen uit vrees voor vervolging belangrijke informatie achterhouden.”

Ook internationaal heeft de perswet de aandacht getrokken. De internationale organisatie Reporters sans Frontières protesteerde bij Tudjman wegens de vaagheid van de tekst en het feit dat de media worden blootgesteld aan “ongereguleerde vervolging”.

Dat Tudjman - die eerder deze maand zijn critici uitmaakte voor “verraders en spionnen” - een perswet überhaupt noodzakelijk acht, is op zich verbazingwekkend, want Kroatië telt nog maar twee onafhankelijke bladen, het dagblad Novi List en het weekblad Feral Tribune. Het Kroatische bewind is er de afgelopen jaren in geslaagd de andere onafhankelijke media op te rollen. In 1992 werd Danas uit de kiosken verbannen. Vervolgens werden de telefoonlijnen van de redacteuren gekapt en werd het blad uiteindelijk aan een nationalist verkocht. De onafhankelijkheid van Slobodna Dalmacija werd door de 'privatisering' om zeep geholpen: de meeste aandelen kwamen terecht in handen van een aanhanger van Tudjman. En de invloed van de laatste twee onafhankelijke bladen is maar beperkt. Feral Tribune wordt bijna alleen gelezen door intellectuelen die toch al tegen Tudjman zijn.

Welke houding de Kroatische leiders jegens hun critici innemen, maakte eind januari vice-premier Borisav Skegro duidelijk. Toen hij werd benaderd door een journaliste van het blad Novi List zei hij tegen haar: “U moet worden vermoord”. Daarop nam Skegro het wapen van een van zijn lijfwachten en hield haar dat tegen het hoofd. Na een paar seconden borg hij het op. Grapje.