Kracht van turbo-kapitalisme roept over de hele wereld een populistische reactie op; Boodschap Buchanan klinkt na

Pat Buchanan mag dan deze week definitief verslagen als Republikeins kandidaat voor de Amerikaanse presidentsverkiezingen, maar volgens Edward N. Luttwak betekent dat allerminst dat zijn populistische boodschap er niet meer toe doet.

De Amerikaans-orthodoxe economie, zoals onderwezen en verkondigd door bijna alle academische economen wordt gehuldigd door zowel Democraten als Republikeinen, alsook door de grote politieke partijen in Europa. Het is het leerstuk dat 'turbo-kapitalisme' - versnelde groei gevoed door vrije wereldhandel en deregulering van interne markten - de enig juiste methode is om een economie te laten draaien.

De nieuwe kracht van het turbo-kapitalisme roept over de hele wereld een populistische reactie op, zoals blijk uit de neo-communistische verkiezingszeges in Oost-Europa, de decemberstaking in Frankrijk en het 'Buchananisme' in Amerika. De ontgoochelden zinnen op politieke remedies tegen het economisch dogma dat hun banen en inkomens bedreigt. Dat de deskundigen, en de politici die zich op hen baseren, dit niet onderkennen levert ernstig gevaar op voor de democratische politieke orde.

De heersende leer stelt dat het huidige functioneren van de economie in de Verenigde Staten een kolossaal succes is, en in de eerste plaats wordt gaande gehouden door de fenomenale doorbraak van de Nieuwe Titanen van het informatietijdperk, Microsoft en Intel en hun geringere navolgers.

De meeste van deze bedrijven bestonden twintig jaar geleden nog niet. Al groeiend van bijna niets tot hun huidige omvang hebben de Nieuwe Titanen verscheidene investeerders van het eerste uur miljardair gemaakt en duizenden miljonair, terwijl ze ook het vermogen van andere aandeelhouders aanzienlijk hebben vermeerderd. Dat is goed voor groot optimisme.

Vrije handel - dat wil zeggen het gedurige streven van de Verenigde Staten om de wereldeconomie verder te 'globaliseren' door via onderhandelingen handelsbarrières op te ruimen - wordt gerechtvaardigd door het succes van Amerika's export van high-tech-producten in het algemeen en software in het bijzonder. Het feit dat rond 1,4 miljoen banen (volgens de voorzichtigste ramingen) verloren gaan door de chronische wanverhouding tussen Amerika's in- en uitvoer wordt gebagatelliseerd. De verdwenen arbeidsplaatsen worden omschreven als uitzichtloze banen in kwijnende industrietakken.

Ook deregulering wordt gerechtvaardigd door de zonnige perspectieven die dit opent voor de Nieuwe Titanen, evenals voor 'afgeslankte, slagvaardige' (lean and mean) telefoon- en kabelmaatschappijen die beloven de 'informatiesnelweg' voor iedereen te gaan openstellen. Daarbij worden de bestaande regionale Amerikaanse telefoonmaatschappijen (de 'Baby Bells') waarschijnlijk weggevaagd. Op dit ogenblik zijn het nog gereguleerde monopolies, en als zodanig genieten ze voldoende bescherming tegen concurrentie om zich te gedragen als betrouwbare, goed betalende werkgevers en gulle sponsoren van allerlei gemeenschapsactiviteiten - dit uiteraard om de regelgevende overheid te behagen.

Maar de heersende leer kan geen goed zien in alles wat efficiëntie in de weg staat, omdat ze er impliciet van uitgaat dat de samenleving bestaat om de economie te dienen, en niet andersom.

Men hoeft maar naar de personeelslijsten van de Nieuwe Titanen te kijken en naar het contrast met de prijs van hun aandeel om in te zien dat Pat Buchanan gelijk heeft met zijn pessimisme en dat de heersende leer er faliekant naast zit. Microsoft en Intel, giganten aan Wall Street, hadden bij de jongste telling in totaal 48.100 werknemers, tegen 180.460 banen alleen al bij Ford.

Natuurlijk, er zijn nog tal van andere Nieuwe Titanen, buiten de software-industrie maar eveneens uit het niets opgegroeid, waaronder zulke uiteenlopende ondernemingen als South-west Airlines, Nike, Charles Schwab, Genentech, Seagate en Compaq. Maar alle te zamen bieden die nog aan minder Amerikanen werk dan Ford, laat staan General Motors (350.000 bij de jongste telling). De consequenties van deze simpele getallen zijn reusachtig. De Nieuwe Titanen scheppen niet voldoende nieuwe, hoogbetaalde banen om de massa's 'niet-toezichthoudend personeel' in de hele Amerikaanse economie op te vangen - rond de 77,5 miljoen mensen op een totaal van 114 miljoen Amerikaanse werknemers.

Het salaris van 'niet-toezichthoudend personeel' vertoont al jaren een dalende lijn, van 8,40 dollar per uur in 1978 naar 7,41 dollar in 1994 (allebei omgerekend naar dollars van 1982), juist omdat zo veel Amerikanen zich tevreden hebben moeten stellen met slechtbetaalde banen in de dienstensector. Niet alleen Wal-Mart (434.000 werknemers), Kmart (358.000), Sears (403.000) en McDonald's (177.000) betalen weinig vergeleken bij General Motors of DuPunt, maar ook banken doen dat.

De remedie van Buchanan, hoe onverstandig ook, is niet zonder gehalte. Tegenover een Microsoft-Amerika, waar het bruto nationaal product kolossaal zou zijn maar waar slechts weinig mensen een baan zouden hebben, zou het Amerika van Buchanan een wat kleiner BNP hebben, maar een veel welvarender burgerij. Doordat hoge heffingen de invoer zouden doen afnemen, zouden de rijkere Amerikanen een verlies aan levensstandaard lijden. Ze zouden gedwongen zijn om duurdere en/of kwalitatief mindere goederen uit eigen land te kopen en niet langer zoals nu hun keus kunnen maken uit 's werelds scherpst geprijsde kwaliteitsartikelen.

Maar Amerikaanse industriearbeiders zouden profiteren. Er zou veel meer vraag naar hun arbeid ontstaan, voor het vervaardigen van die duurdere en/of slechtere Amerikaanse goederen achter tariefmuren die wonderen zouden verrichten voor hun loonstrookje. De uitvoer uit Amerika zou minder worden als gevolg van tarieven elders, waardoor iets van de winst verloren zou gaan. Maar opnieuw zouden vooral de meest welvarende Amerikanen daarvan de dupe zijn, net zoals ze nu de meeste vruchten plukken van de globalisering.

De heersende leer heeft zelf ook een remedie - Jan en alleman opleiden tot een niveau waarop de Microsofts geneigd zijn hen in dienst te nemen. Helaas kunnen Microsoft c.s. zoveel werknemers niet gebruiken, hoe hoog opgeleid ook.

Wat de meeste werkenden in de Verenigde Staten, en ook in Europa, nu willen is niet de kans op betere banen of hogere inkomens door groei. Ze vermoeden met reden dat hun verdiensten niet zullen toenemen bij nog meer turbo-kapitalisme. Zij willen liever de garantie op het behoud van hun baan en inkomen, die evenzeer worden bedreigd door groei als door gebrek daaraan.

Wat de meerderheid zeker niet wil is nog meer uitkeringen. Mensen die een baan hebben maar die vrezen voor hun economische toekomst, zijn wars van politieke partijen die nog meer van hun onzekere inkomsten willen afromen om degenen die niet werken te ondersteunen en grote, inefficiënte bureaucratieën te financieren.

Buchanans politieke succes is misschien tanende, maar zijn kritiek op de orthodoxe economie wacht nog altijd op een antwoord van diegenen die wel kritiek op hem leveren maar geen plausibel alternatief bieden voor zijn extreme receptuur.