De tekening zweeft tussen oerkunst en kladje

Tentoonstelling: On Line; tekenen/drawing '96. In 30 galeries, musea en kunstinstellingen in Rotterdam. T/m 14 april.

Voor de beeldende kunst is de tekening ongeveer hetzelfde als de akoestische gitaar voor de popmuziek. Het is de kunstvorm teruggebracht tot zijn elementaire verschijning, die, in het geval van de tekening zowel een zelfstandig kunstwerk kan zijn als de basis kan vormen voor andere kunstwerken - een schilderij, een beeld of een installatie.

Daarom heeft een tekening al snel iets van een 'oerkunstwerk', waaruit alle andere kunstwerken voortspruiten.

Veel kunstenaars zijn zich van die lading goed bewust. Net zoals een popmuzikant die in zijn eentje op een barkruk op een akoestische gitaar gaat zitten spelen door zijn 'naaktheid' een gevoel van authenticiteit als het ware cadeau krijgt, kan een moderne kunstenaar, die zich normaal met installaties of beelden bezighoudt, hetzelfde effect bereiken door zijn tekeningen tentoon te stellen.

Daar zit een soort boodschap in: hoe modern of technisch geavanceerd z'n 'normale werk' ook is, hij staat nog steeds in contact met de wortels van de beeldende kunst, hij beheerst de 'elementaire beginselen'.

Op de manifestatie On Line in Rotterdam hebben zo'n dertig musea, galeries en kunstinstellingen voor ruim vier weken hun ruimten ingericht met tekeningen. Als je daar rondloopt is de verleiding soms groot om aan het televisieprogramma 'MTV-Unplugged' denken: regelmatig zie je daar muzikanten opduiken waarvan je niet een wist dat ze gitaar konden vasthouden. Dat probleem doet zich ook vaak bij tekeningen voor: ze zijn dan niet het 'oerkunstwerk' waarvoor ze zo vaak gehouden worden, maar eerder zijn het afgeleiden of kladjes voor de kunst die de kunstenaars 'echt' maken.

Gelukkig valt het aantal van zulke 'geforceerde deelnames' op On Line wel mee, maar het werk van veel 'jongere tekenaars' is opvallend vrijblijvend. Al te vaak vraag je je bij een kunstenaar als Fons Brasser of Arie de Groot of anderen af waarom hun tekeningen eigenlijk worden geëxposeerd: of in het kader van de manifestatie hun kladjes tot kunstwerk zijn verheven of dat ze 'gewoon' matige tekenaars zijn.

Volgens de catalogus bij de manifestatie is On Line de opvolger van de manifestatie Tekenen 87 die negen jaar geleden werd opgezet als een 'tekenbiennale' maar die al na één aflevering strandde. De organisatoren zijn daarom voorzichtig geworden. Van een biennale willen ze niets weten ze hopen slechts dat het evenement in de toekomst zal worden voortgezet.

Alles bij elkaar is daar genoeg reden toe: de manifestatie in z'n geheel is veelzijdig genoeg. Zo wordt er werk van klassieke tekenaars als Otto Egbers en Jan Jongert geëxposeerd, maar ook tekeningen van kunstenaars die neigen naar cartoons of strips (de sci-fi tekeningen van Jason Fox of de 'cartoons' van Glen Baxter), computertekeningen van Sean Landers en 'schoolbordtekeningen' van Gary Simmons.

Mooi is ook de tentoonstelling in het Centrum Beeldende Kunst, waar Paul van der Eerden de expositie Sorti du Labyrinthe samenstelde, met tekeningen van zeer verschillende kunstenaars als Günter Brus, Tobias Gerber, Henri Michaux en Paul de Reus.

Ook de tekeningen van de Amerikaanse Nicole Eisenmann bij Cokkie Snoei zijn bijzonder. Eisenmann, van wie vorig jaar nog een solo-tentoonstelling was te zien in het Centraal Museum in Utrecht, maakt anekdotische, vaak humoristische tekeningen die nog het meest weg hebben van cartoons zonder pointe. Humoristisch is bijvoorbeeld haar Demoisselles Samples, een verwerking van Picasso's Demoiselles d'Avignon waarbij als materiaal 'inkt, koffie en soep op papier' staan vermeldt.

Hoe sympathiek het werk van Eisenman, Fox, Landers of De Reus ook zijn mag, het is veelzeggend dat de mooiste tekeningen op On Line zonder twijfel hangen in Museum Boijmans Van Beuningen en van de hand zijn van Cézanne, Tintoretto, Rubens en Daumier.

Dat lijkt oneerlijke concurentie, maar bij hen vraag je je geen moment af waarom ze het potlood of het houtskool eigenlijk ter hand hebben genomen. Hun tekeningen zijn zichzelf volstrekt genoeg, en dat kan van veel ander werk op On Line niet gezegd worden.