Vreugdeloos schaterlachen op moderne kunst uit China

Tentoonstelling: China!. T/m 16 juni. Kunstmuseum Bonn, Friedrich-Ebert Allee 2. Di t/m zo 10-18u. Catalogus DM 39,50 (in het museum, elders DM 79,90)

Een bevriende China-reiziger gaf me in de jaren zeventig een gratis abonnement op Peking Review. De inhoud van het blad bestond uit pure propaganda: foto's van goudgele korenvelden, groepen lachende rode gardisten zwaaiend met het rode boekje, en in elke plattelandscommune hing een portret van voorzitter Mao. Zelfs tijdens een zware operatie bleken patienten in China, dankzij acupunctuur, vriendelijk te glimlachen. Voor de lezer van Peking Review bleef de duistere, totalitaire realiteit van de communistische heilstaat onzichtbaar, maar uit andere bronnen kwamen daarover steeds meer feiten aan het licht.

In China wordt nog steeds veel gelachen, maar echt vrolijk word je er niet van. Die indruk maakt althans de tentoonstelling over moderne Chinese schilderkunst, nu te zien in het Kunstmuseum Bonn. Zo zijn de mannen op een schilderij van Yue Minjun niet alleen identiek gekleed, ze hebben ook allemaal dezelfde hysterisch lachende kop. Het vermoeden dat hier geen sprake is van een gezellig feestje, wordt bevestigd door andere schilderijen van Yue Minjun waarop dezelfde grijnzende types vrouwenkleren dragen. China is niet alleen het land van de glimlach, maar ook van de seksuele onderdrukking.

In Bonn is een door Yue Minjun ontworpen Swatch horloge te koop. En dat geeft wel aan hoe laat het is: de markt voor moderne Chinese kunst is de laatste jaren sterk gegroeid. In 1993 presenteerde de Rotterdamse Kunsthal al zestien jonge Chinese beeldende kunstenaars, in Bonn zijn 170 schilderijen te zien van 31 kunstenaars. De samenstellers van deze tentoonstelling, Dieter Ronte directeur van het Kunstmuseum en televisiemaker Walter Smerling, hebben uitsluitend schilders gekozen die in China wonen. Vrouwen ontbreken; volgens Ronte hebben de enige twee interessante schilderessen de Volksrepubliek inmiddels verlaten.

Schilderen wordt al ruim honderd jaar aan Chinese academies onderwezen. Na de revolutie drukte vooral het socialistisch-realisme uit de Sovjet-Unie zijn stempel op het onderwijs. Informatie over de ontwikkelingen in de westerse kunst is tegenwoordig wel voorhanden, maar toch zijn de gevolgen van de Russische invloed nog steeds zichtbaar. De meeste schilderijen in Bonn hebben grote formaten, sociaal-politieke thema's overheersen en subtiliteit is schaars. De titel van de tentoonstelling klinkt ook als een slogan: China! Das Kunstmuseum Bonn zeigt's.

Een aantal schilders op deze expositie leidt een dubbelleven. Naast een docentschap op een traditionele kunstacademie produceren zij vrij werk dat via Hong Kong naar het buitenland wordt verkocht. 'Wat ik op de academie doe, heeft niets met mijn eigen werk te maken', stelt Guo Jin in de catalogus. 'Thuis schilder met mijn gevoel.'

In China voltrekken de veranderingen zich in hoog tempo. Terwijl dappere Tom, een ventje met een Mao-petje, nog ijverig zit te studeren, richt op een ander schilderij van Zhang Gong een computervirus een gestructureerde chaos aan. De invasie van het westerse-beeldmerkenvirus van Malboro tot Marilyn is onstuitbaar. De geschilderde bankbiljetten van Wang Qiang en de visa van Wang Guangyi geven aan waar het in China om draait. Het schilderij Geboren 1989 van Liu Wei toont vier wanstaltige roze babies. Het lijkt een aanklacht tegen de Chinese geboorte-politiek van één kind per gezin. De versteende kinderen van Guo Jin die op schommels door de ruimte zweven, suggereren een eenzame jeugd.

Behalve deze beelden van worstelende, zwevende en lachende figuren zijn er in Bonn abstracte schilderijen te zien. Ding Yi, die ook deelnam aan de expositie in de Rotterdamse Kunsthal, trekt met krijt horizontale, verticale en diagonale lijnen op het doek. Anderen zijn geïnspireerd door de traditionele Chinese kalligrafie. Maar de ware verstilling ontbreekt meestal, het werk heeft eerder iets mechanisch. Sommige collages hebben door een verfijnde textuur wel een bijzonder effect.

Een van de bekendste Chinese schilders is Fang Lijun die met zijn wezenloze, kaalhoofdige figuren terecht veel indruk heeft gemaakt in het Westen. In zijn recente schilderijen gaan de roze koppen bijna ten onder in een zee van knalblauw water. De portretten die Zhang Xiaogang maakte naar oude geretoucheerde foto's uit de tijd van de Culturele Revolutie ademen dezelfde sfeer van vergeefsheid. Een herbewerking van reeds geretoucheerde geschiedenis en geretoucheerd leven noemt de schilder het - onderkoeld.