Irritatie buurlanden over unieplan Rusland-Wit-Rusland; 'Polen belandt weer in de gevarenzone'

De aankondiging, zaterdag, door de Witrussische president Aleksandr Loekasjenko, van de ondertekening van een akkoord met Rusland over de vorming van een “unie” tussen beide landen heeft in Oost-Europa en andere voormalige Sovjet-republieken bezorgdheid en irritatie gewekt. De aankondiging is voor de buren van Rusland en Wit-Rusland een nieuwe bevestiging van hun argwaan jegens Moskou. Die argwaan nam nog geen twee weken geleden al aanzienlijk toe door de resolutie, waarmee het Russische parlement het verdrag dat in 1991 een eind aan de Sovjet-Unie maakte, ongeldig verklaarde.

Als de unie tussen Rusland en Wit-Rusland daadwerkelijk wordt gevormd, grenst Polen weer aan Rusland. Geen wonder dat vooral in Polen negatief is gereageerd op Loekasjenko's aankondiging. Het blad Rzeczpospolita schreef gisteren dat Polen “weer in de gevarenzone is beland”. Alle Poolse kranten zetten de manifestatie van Witrussische nationalisten tegen Loekasjenko's beleid van zondag gisteren op de voorpagina, als een soort wishful thinking, alsof ze hun lezers wilden geruststellen dat niet iedereen in Wit-Rusland weer bij Rusland wil horen. Maar iedereen in Polen weet - zoals Rzeczpospolita ook openlijk schreef - dat de nationalisten in Wit-Rusland een luide minderheid en niet de zwijgende meerderheid vertegenwoordigen: de meeste Wit-Russen - 62 procent volgens een peiling van vorig jaar - zouden liever vandaag dan morgen hun land bij Rusland willen aansluiten.

Komende zaterdag staat een ontmoeting van de Poolse president Kwasniewski met Loekasjenko op het programma. Dat gespek wordt nu voor de Polen op een geheel nieuwe basis gevoerd. “Nu zijn het nog verklaringen, maar die kunnen best uitlopen op een programma dat een eind maakt aan de Witrussische soevereiniteit”, zo oordeelde gisteren een adviseur van Kwasniewski. “Dat is een reëel probleem voor ons.”

In de Centraal-Aziatische republieken is eveneens met ongerustheid gereageerd. De Kazachstaanse vice-premier Nigmatzjan Isingarin zei dat de plannen van Wit-Rusland en Rusland “om het zacht te zeggen onbegrijpelijk zijn”. Kazachstan en de andere Centraal-Aziatische republieken willen wel integratie - president Nazarbajev wil zelfs een 'Euraziatische Unie' analoog aan de EU - maar ze zijn inmiddels te zeer aan hun onafhankelijkheid gehecht geraakt om die te willen riskeren. De regering van Kirgizië liet gisteren weten “nooit” een proces van politieke eenwording te ondersteunen en de Oezbeekse president Islam Karimov zei: “Als je naar Loekasjenko luistert krijg je de indruk dat we verloren zijn als we ons niet onmiddellijk verenigen. Wij houden er een ander standpunt op na”.

Van eminent belang is de reactie van de Oekraïne, met Rusland het hartland van de Slavische natie. Kiev heeft nog niet officieel gereageerd op Loekasjenko's aankondiging. Maar heeft al eerder duidelijk gemaakt wat het wil. “Het Oekraïense volk heeft zijn keus gemaakt in december 1991, toen 92 procent van de kiezers voor de onafhankelijkheid heeft gestemd”, zegt Anton Boeteiko, onderminister van buitenlandse zaken, eerder deze maand naar aanleiding van een eerdere aankondiging van Loekasjenko over een unie met Rusland. “De Oekraïeners zijn geen Witrussen in dit opzicht, dat is duidelijk. Ze willen onafhankelijk zijn. De vraag van een unie of integratie van de Oekraïne met haar buren staat niet op de agenda.”

Kiev ziet geen heil in welke supranationale organisatie dan ook. Het weigert zelfs zijn economie te laten integreren in de in januari 1995 gesloten douane-unie van Rusland, Wit-Rusland en Kazachstan. Voor Wit-Rusland is de hoop op economische welvaart de eerste prioriteit, voor de Oekraïne is soevereiniteit eerste prioriteit. Dat geldt des te meer omdat toenadering tot Rusland het nationalistisch gezinde westen van de Oekraïne dermate zou alarmeren dat geweld en zelfs een burgeroorlog en opdeling van het land niet denkbeeldig zouden zijn. Het oosten van de Oekraïne is het woongebied van de grote Russische minderheid, daar is bovendien de zware industrie gevestigd die het meest baat heeft bij economische integratie met Rusland. Maar in de westelijke Oekraïne is het thema toenadering onbespreekbaar.

De onrust bij de buurlanden van Rusland en Wit-Rusland is in het licht van wat er op het spel staat nog gematigd. Men weet overal dat de soep minder heet wordt gegeten dan ze wordt opgediend: die unie van Rusland en Wit-Rusland zal er uiteindelijk niet komen, niet in de vorm die Loekasjenko in zijn hoofd heeft.

Voor president Jeltsin kon het unieplan wel eens gewoon verkiezingsretoriek zijn, waarmee hij zijn nationalistische en communistische rivalen Zjkirinovski en Zjoeganov - voorstanders van herstel van de Sovjet-Unie - wind uit de zeilen kan nemen. Als hij wordt herkozen, zal hij de unieplannen stilletjes in de ijskast zetten, zo wordt algemeen verwacht.

Wat Wit-Rusland betreft: de wens om bij Rusland te horen wordt ingegeven door een gebrekkige eigen identiteit. Wit-Rusland is een 'grensland' dat eeuwenlang door de Russen, Polen en Litouwers is gedomineerd en alleen in 1917 luttele maanden als onafhankelijke staat heeft bestaan. Het Witrussisch wordt nauwelijks gesproken en een Witrussische identiteit bestaat ook nauwelijks. In het wapen dat de Witrussen in 1991 kozen zetten ze uit arrenmoede een Litouws symbool en inmiddels hebben ze dat wapen maar weer afgeschaft.

Het tweede motief voor de Witrussische wens bij Rusland te horen is economisch: Wit-Ruslands economie was in 1991 dermate nauw verweven met de Russische dat het land economisch niet op eigen benen kan staan. Sindsdien is nauwelijks hervormd. De Witrussische economie is nog voor negentig procent in staatshanden en de staatsbedrijven staan huizenhoog in de schuld: het totaal aan onbetaalde rekeningen is inmiddels groter dan het hele BNP. Loekasjenko, die zijn land bestuurt zoals hij vroeger de collectieve boerderij bestuurde waarvan hij directeur was, heeft een vrijwel complete blokkade op herstructureringen en hervormingen afgekondigd.

Die economie is dan ook de reden waarom de 'unie' er niet zal komen. Rusland is veel verder op het pad van de hervormingen dan Wit-Rusland en Moskou voelt er niets voor op te draaien voor de gigantische kosten die gepaard zouden gaan met de pogingen, de Witrussische economie uit het slop te halen en in het buurland de hervormingen, die met pijn en moeite in eigen land zijn gerealiseerd, door te voeren.