Dienstmeisje bepaalt voorstelling in Franks 'Een Maand op het land'; Abstract hunkeren naar vurige passie

Voorstelling: Een maand op het land van Ivan Toergenjew door Theater van het Oosten. Vertaling: Karel van het Reve; decor: Ellen Klever; kostuums: Linda Bogers; spelers: Marleen Stolz, Maike Meijer, Olaf Malmberg e.a. Gezien 23/3 Schouwburg, Arnhem. Tournee t/m 23/5. Inl. 026-4437655.

Er is de grote Russische verveling van Tsjechov en de kleine verveling van Ivan Toergenjew (1843-1883), schrijver van een roman als Vaders en zonen en van het toneelstuk Een maand op het land. De leegheid van Tsjechovs personages is wreed, mysterieus en opstandig, al verwijlen ze gedurig in daadloosheid. Toergenjew maakt van de verveling slechts iets langdradigs, iets dat geen vorm krijgt door de tekst maar door hevig gelanterfanter.

De komedie Een maand op het land heeft in Nederland een illustere roep. Karst Woudstra regisseerde het in 1983; Alize Zandwijk ternauwernood een jaar terug. Nu regisseert Leonard Frank het stuk voor Theater van het Oosten. Woudstra legde het accent op een bijrol: het zoontje van de zich vervelende adellijke landeigenares met geparfumeerde jurken, Natalja. De jonge, vurige en zorgeloze huisleraar Beljajew die Natalja voor hem in dienst neemt, doet haar hart ontbranden. Haar huwelijk is ontaard in grauwe sleur met een man, saai en bot voor gevoelens. Voor haar geen lente of zomer meer. In het zoontje schuilt dus, terecht, de kiem van het liefdesdrama.

Rondom Natalja cirkelt een stelsel van personages: bedienden, een gezelschapsdame, haar schoonmoeder, haar pleegdochter, een minnaar, een werkster. Alize Zandwijk koos voor de werkster als brandpunt, waar alle lijnen samenkomen. Regisseur Leonard Frank heeft min of meer dezelfde visie. Hij laat de dienstmeid in omslachtige manoeuvres de lichttorens over het toneel bewegen, waardoor de suggestie ontstaat dat zij achter de schermen de verwikkelingen beheerst. Heeft iemand het woord, dan focust zij een lichtbundel op hem of haar. Met licht en donker bepaalt zij ook de atmosfeer.

Het blijft slechts een uiterlijke ingreep die noch in de tekst noch in de voorstelling weerklank vindt. Bij Frank ontbreekt bovendien het zoontje, zodat de aanwezigheid van de huisleraar iets abstracts krijgt. Daardoor valt op hoe schematisch Een maand op het land is opgebouwd: vrouw verveelt zich op het platteland in een smoorhete zomer, die haar hunkerend naar passie maakt. Er verschijnt een jongeman. Ze wordt verliefd. Hij niet op haar. De vrouw heeft een zeventienjarige pleegdochter die verliefd is op dezelfde man. Met chicanes ontfutselt ze haar pleegdochter haar amant. Tot slot vertrekt het tweetal, zij blijft achter, veroordeeld tot eenzaamheid. Leonard Frank toont ons niet de hartstocht, maar de kille berekening van de personages. Dat uit zich ook in het decor, een koude deining van golfplaten. In een bepaalde lichtval mooi van schittering en glans, maar erg dwingend aanwezig. Het is niet een decor dat tot ons spreekt, het houdt ons op afstand. Ik kreeg geen enkele ervaring van leegheid, ruimte, weidsheid. De regie heeft geen keuzes gemaakt, evenmin als de kostumering. Vele stijlen, niet geconcentreerd. Behalve bij de hoofdrolspeelster Natalja (Marleen Stolz), die, hoe kan het anders, in het rood ging. Marleen Stoltz speelt haar rol minder heftig-fel dan Marieke Heebink in de regie van Alize Zandwijk; als actrice heeft ze het chique en koele over zich van een hoogstaande vrouw, die niet in staat is haar hartsgevoelens subtiel prijs te geven. Ze is openlijk en te oprecht, waardoor het web van intriges dat ze spint allesbehalve slim of fijnmazig is. Misschien heeft het ook met haar mimiek te maken; ik zag nauwelijks haar ogen, die ze samengeknepen houdt.

Haar rivale èn pleegdochter Wera Maike Meijer, geeft aan haar rol juist de vereiste diepte. Vol uitdagende charme jegens de huisleraar; rebellerend tegenover haar moeder. Tussen hen in staat, om de driehoeksverhouding volledig te maken, Olaf Malmberg als Beljajew. Hij is zich ogenschijnlijk niet bewust van de krachten die hij loswoelt bij de vrouwen. Aan die gespeelde onschuld geeft hij uitstekend en met een mooi gespeelde onverzettelijkheid vorm.

Olaf Malmberg en Maike Meijer maakten op mij de indruk meer te willen dan het besluiteloze, keurige regie-concept hen voorschrijft. Want ik denk dat alleen een dwingende visie van Een maand op het land een betekenisvolle voorstelling kan maken; die kracht ontbreekt. Er is geen verveling die tergend is, evenmin het uitbuiten van sluwe intriges. Er is een voorstelling met personages, en dat is dat.