WOLFGANG KOEPPEN 1906-1996; Strijder tegen nazi's

De op 15 maart in München overleden auteur Wolfgang Koeppen schreef in de jaren vijftig drie romans die hem beroemd maakten en vooral berucht. Want zowel in Tauben im Gras als in Das Treibhaus en Der Tod in Rom besmeurde Koeppen het beeld van het fatsoenlijke, stabiele, democratische en vreedzame naoorlogse Duitsland met heftige pennestreken. De hoofdpersonen in deze romans hebben de oorlog weliswaar lichamelijk overleefd, maar geestelijk is weinig van hen over. Ze lijden aan depressies die ze met drank, drugs en seksuele uitspattingen vergeefs trachten te bestrijden; hun geloof in God en in zichzelf zijn ze volkomen kwijt.

En dan hebben we het alleen nog maar over de meer sympathieke figuren, de sensibele kunstenaarstypes waarmee Koeppen zich blijkbaar vereenzelvigde. De meeste Duitsers in Koeppens boeken zijn echter uitgesproken onsympathieke types: hardnekkige nationaal-socialisten bijvoorbeeld, die niets van de oorlog hebben geleerd.En juist deze racistische, haatdragende lieden weten zich in het naoorlogse Duitsland te handhaven, ja, zij trekken zelfs de politieke macht naar zich toe, terwijl de vreedzamen geruisloos creperen.

Geen wonder dat het oeuvre van Koeppen veel weerklank heeft gevonden bij jongeren: zij herkenden in diens verbittering jegens het establishment een flowerpower-achtige Make peace-not war-mentaliteit. Maar het is niet alleen Koeppens radicaal-romantische houding die zijn werk zo fris en leesbaar maakt. De plastische beeldentaal, het gedreven ritme, het kaleidoscopische vertelperspectief waarbij honderden figuranten even heel dichtbij komen en dan weer in het niets verdwijnen - die onconventionele schrijftechnieken hebben Koeppen ook tot een cultfiguur gemaakt onder Duitse avant-garde-kunstenaars.

Heeft de in 1906 geboren Wolfgang Koeppen na het verschijnen van zijn drie grote romans nog maar zo weinig van zich laten horen omdat hij genoegen nam met de aandacht die hij toch al kreeg? Tegen degenen die wilden weten waar hij mee bezig was zei de 's ochtends vroeg al stevig drinkende Koeppen steevast dat hij werkte aan een grote roman die Die Jawan-Gesellschaft moest gaan heten. Maar bekend is ook dat Koeppen prachtig kon vertellen over romans die nooit geschreven werden.

Wolfgang Koeppen hield van de mythe die rond zijn zwijgzame persoon was ontstaan - en hij hield van verrassingen. Een van die verrassingen kwam in 1992. Toen bleek ineens dat het in 1948 onder het pseudoniem 'Littner' verschenen oorlogsdagboek Aufzeichnungen aus einem Erdloch niet geschreven was door de joodse postzegelhandelaar Jakob Littner, maar door Koeppen zelf. Wanneer binnenkort zijn bureauladen door uitgeverij Suhrkamp worden leeggehaald, zal dat hopelijk voor nog meer literaire verrassingen zorgen.