Schrap het Schap

Waar verplichte heffingen zijn, is narigheid. Bij gedwongen bijdragen, zoals voor bedrijfsverenigingen, GAK, Waterschappen, Landbouwschap en Kamer van Koophandel, komt het geld te gemakkelijk binnen, want iedereen is verplicht lid en moet meebetalen. Maar tegelijkertijd hebben veel contribuanten niets te vertellen. Het gevolg is een veel te comfortabel leven voor de bestuurders en geen mogelijkheid tot correctie bij misstanden. Ik geef een klein, maar kras voorbeeld uit de wondere wereld van het Hoofdbedrijfschap Ambachten (HBA) en eindig met de afgang vorige week van mevrouw Van Leeuwen en haar collega's die niet konden opboksen tegen het geweld van GAK en Bedrijfsverenigingen.

Alle Nederlandse opticiens vallen verplicht onder een afdeling van het HBA, het schap voor de ambachten. Vorige maand viel daarom bij alle brillenzaken een acceptgiro in de brievenbus. Maar de voorbedrukte bedragen waren niet voor iedereen hetzelfde. Sommige opticiens moeten verplicht 850 gulden betalen. Weigeren ze dan komt de deurwaarder. Andere brillenmakers kunnen volstaan met de helft, dus 425 gulden. De omslag van het HBA moet een advertentiecampagne financieren, maar die is zó ontworpen dat eigenlijk alleen de wat duurdere, kleine zaken er profijt bij hebben. Grote ketens, zoals Pearle (120 zaken) of Hans Anders, hebben daarom geen interesse en adverteren liever zelf voor hun voordelige monturen en glazen. Maar dat mag niet van het HBA.

Kunnen de opticiens daar niet als heren onder elkaar vriendschappelijk uitkomen? Dat is heel moeilijk vanwege de verwrongen spelregels van de Nederlandse schappen. Het schap erkent één vereniging van opticiens, de Nederlandse Unie van Optiekbedrijven NUVO. In die NUVO heeft iedere kleinere opticien één stem, maar de keten van Hans Anders werd bijvoorbeeld recent geweigerd als lid. Zo blijft de democratie beheersbaar. Wordt een keten van opticiens trouwens wèl geaccepteerd, dan zou zelfs Pearle met 120 zaken volgens de spelregels van NUVO maar één stem hebben.

De manipulaties gaan nog verder: leden van de NUVO ontvangen een acceptgiro voor 425 gulden, maar de niet-leden, waaronder de grote ketens, moeten per vestiging het dubbele, dus 850 gulden betalen. Nederlands grootste opticien, Pearle, heeft een advocaat in de arm genomen, maar die kon nog niet veel meer bereiken dan dat de Sociaal-Economische Raad (SER) over twee maanden een hoorzitting zal houden. Volgens juridische experts is actie van de Europese Commissie noodzakelijk om aan deze dure gekkigheid een eind te maken. Tenzij natuurlijk minister Wijers (Economische Zaken), nu die na Fokker weer tijd heeft voor deregulering, besluit om de schappen te schrappen.

Het debat of de schappen in Nederland nog een toekomst hebben is op dit moment in volle gang. Ter tafel ligt een dik rapport van een aantal bestuurskundigen en sociologen uit Tilburg, vervaardigd in opdracht van het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid. Een raadsel is waarom hier bestuurskundigen mochten werken aan een economisch onderwerp. Het gevolg: geen behoorlijke kosten-baten analyse, maar in plaats daarvan flauw gewauwel. Over de kern van de zaak - zijn de schappen wel in het algemeen belang? - schrijven zij: “Het algemeen belang krijgt een plaats voorzover het in het verlengde ligt van dit sectorbelang.” Iedere nadere analyse ontbreekt. Is bestuurskunde wel een echte wetenschap?

Prof. Heertje van de Universiteit van Amsterdam veegde de vloer aan met het Tilburgse rapport in het economenblad ESB: “De literatuurlijst bevat geen enkele publikatie op het terrein van de moderne institutionele economie of het moet de verwijzing naar het eigen werk van één van de rapporteurs zijn.” Heertje concludeert: “De onderzoekers uit Tilburg openbaren zich als voertuigen van gevestigde belangen, als dienaren van een versleten ideologie, de ogen gericht op het verleden en zonder aandacht voor de dynamiek van de samenleving.”

Kortom: de schappen zijn niet meer van deze tijd en kunnen beter verdwijnen. Dat blijkt ook uit het enige leuke deel van het Tilburgse rapport, opgenomen onder druk van het ministerie van Economische Zaken, een enquête van ondernemers over het nut van de schappen. Jammer genoeg niet over het schap voor de opticiens, maar wèl over dat voor de horeca en het landbouw. In de horeca vinden twee van de drie ondervraagde ondernemers dat ze niet voldoende terugkrijgen voor de (verplichte) heffingen. Bij het Landbouwschap is niet minder dan 73 procent van de ondervraagden ontevreden. De Tilburgse onderzoekers onderscheiden in de enquête een drietal functies van de schappen, te weten regelgeving, belangenbehartiging en dienstverlening. Op alle drie de punten scoren beide schappen onvoldoende in de ogen van hun eigen leden.

Bij de opticiens zit de zaak principieel fout, maar het bedrag is gelukkig niet zo groot. Daarentegen beslissen de bedrijfsverenigingen over tientallen miljarden guldens, en die mogen ook nog steeds verplichte premies heffen. Bedrijven kunnen niet (zoals vroeger) kiezen bij welke bedrijfsvereniging ze zich aansluiten. Ook daar is het gevolg een veel te comfortabel leven voor de bestuurders en een beleid dat vaak niet in het algemeen belang is. Bedenk bijvoorbeeld hoe de beruchte 'Kleine Commissies' van de bedrijfsverenigingen het leven moeilijk maakten voor WAO'ers die vroegen om steun bij omscholing of subsidie op de loonkosten. Bedenk ook hoe bedrijfsverenigingen en GAK tot het laatste moment tegenstander bleven van de nieuwe regeling dat bedrijven zèlf de eerste twee of zes weken van ziekte moeten financieren. Nu is het ziekteverzuim gelukkig gedaald, en zijn meer dan vijfduizend bureaucratische functies bij bedrijfsverenigingen en GAK uitgespaard, maar niet omdat deze insiders zo vriendelijk waren om aan te geven hoe het beter kon. Grote druk van buitenaf en zelfs een parlementaire enquête waren nodig om bedrijfsverenigingen en GAK in beweging te krijgen.

Vandaar dat ik sympathie heb met mevrouw Van Leeuwen en haar twee collega's in het bestuur van het nu gestrande College van Toezicht Sociale Verzekeringen. Ga maar eens met z'n drieën zo'n Goliath te lijf die jaar in jaar uit wordt gefinancierd uit verplichte omslagen over alle bedrijven. Het is maar de vraag of dat een superbestuurder met een nòg hoger salaris wél zal lukken. Beter is het zo snel mogelijk het verplichte karakter van de bedrijfsverenigingen af te schaffen en elk bedrijf net als in de jaren vijftig te laten kiezen waar het zich wil verzekeren.

Want waarom geeft het toezicht op de KLM geen problemen, maar lijkt controle op het GAK haast een bovenmenselijke taak? Antwoord: de KLM moet concurreren, maar schappen, gildes, bedrijfsverenigingen en GAK vechten met gemakkelijk geld om het behoud van hun ondemocratische privileges. Laat het kabinet liever dáár een eind aan maken, in plaats van kostbare tijd te besteden aan het micromanagement van de afvloeiingsregeling voor drie mensen die stonden voor een schier onmogelijke taak.