'Mostar kan eind dit jaar op eigen benen staan' ; Gesprek met vertrekkend EU-bestuurder Koschnick

Vandaag is de laatste officiële werkdag van HANS KOSCHNICK, die de tussen moslims en Kroaten verdeelde stad Mostar sinds 1994 namens de EU bestuurt. Elke D-mark humanitaire en economische hulp is er eerlijk besteed, zegt hij, maar de hereniging wil nog niet vlotten. Vraaggesprek met “een optimist”.

MOSTAR, 25 MAART. In het kantoor van Hans Koschnick in Mostar hangen afbeeldingen van de surrealistische schilder Magritte. Maar Koschnick, die deze stad in het zuiden van Bosnië-Herzegovina sinds 1994 namens de Europese Unie bestuurt, maakt zich weinig illusies. Herzeg-Bosna, de 'zelfstandige republiek van Bosnische Kroaten' “wordt niet erkend in het Dayton-akkoord, maar in Mostar is zij een feit”, zegt Koschnick aan de vooravond van zijn vertrek. “En ik heb alleen met realiteiten rekening te houden.”

Koschnicks taak was het herenigen van in totaal zo'n 100.000 moslims en Kroaten die nu elk een stadshelft bewonen. Als hij straks de deur van zijn kantoor achter zich dichttrekt, is hem dat nog niet gelukt. Elders in Bosnië werken die twee groepen - zij het moeizaam - samen in een federatie. Zo niet in Mostar, waar hun oorlog van 1993 en 1994 alleen tijdelijk bevroren lijkt. Er is weinig verkeer tussen de stadsdelen en de gemengde politiepatrouilles zijn volgens EU-bronnen nog niet veel meer dan “kosmetisch”.

De moslims, in het geruïneerde oosten plus een kleine enclave op de westoever van de Neretva wonen, luisteren vooral naar Sarajevo. De Kroaten van 'Mostar-West' houden hun kompas op Zagreb gericht en maken zo goed als deel uit van het buurland. Bellen naar Split in Kroatië is een interlokaal gesprek. Betalen in Mostar-West gaat in Kroatische kuna's en bij de laatste verkiezingen in Kroatië konden de 291.000 Bosnische Kroaten voor het parlement in Zagreb meestemmen.

“Toch blijf ik optimistisch”, zegt de volumineuze Duitser, voormalig SPD-burgemeester van Bremen. “Na de verkiezingen in mei zal er een moslim-Kroatisch gemeentebestuur zijn dat de meeste taken van de EU-kan overnemen. Mostar kan dan essentiële taken zoals energievoorziening, politie en openbaar vervoer zelf uitvoeren. Aan het eind van dit jaar kan Mostar op eigen benen staan.”

Dat is voor een deel wishful thinking. Ten eerste is het mogelijk dat de verkiezingen worden uitgesteld. Ten tweede erkent Koschnick dat het EU-mandaat na 23 juli “waarschijnlijk met een jaar moet worden verlengd”, om nieuwe uitbarstingen van haat te blijven smoren. Wat de Kroaten van de EU-aanwezigheid vinden bleek op 7 februari, toen zij Koschnick aanvielen. Ook verzetten de Kroaten zich tegen samenwerking zolang de moslims vasthouden aan hun eis dat verdreven moslims uit 'West' naar hun huis kunnen terugkeren. Dat is voor de meeste Kroaten in 'West' onacceptabel omdat dat hun het gevoel zou geven voor niets oorlog te hebben gevoerd.

Hoe uitvoerbaar Koschnicks taak wordt gevonden, blijkt wel uit het aantal kandidaten voor zijn opvolging. “Men stond er niet voor in de rij”, grijnst hij.

Het is te hopen dat zijn opvolger - Perez Casado, oud-burgemeester van de Spaanse stad Valencia - goed tegen de geur van zeer veel oude sigaren kan. Want om negen uur 's ochtends, hangt in Koschnicks werkkamer in Hotel Ero al een deinend rookgordijn. Telkens als hij in de lucht schrijft of zijn grote handen voor zijn buik vouwt, valt er as op zijn blauwwollen vest.

Heeft de EU in Mostar niet eigenlijk alleen symptomen onderdrukt in plaats van de oorzaken van het conflict verholpen?

“Daar zit iets in, maar toch is er een algemeen gevoel dat de vrede beter bewaard is als wij vertrekken. Ik kan ze niet dwingen van elkaar te houden, maar samenwerken kan wel, als ze maar bedenken dat het in hun gezamenlijk belang is.

“Het Dayton-akkoord gaat uitsluitend over gezamenlijke belangen van de drie partijen. Die belangen zijn: rehabilitatie voor degenen met een slechte naam, het vinden van nieuwe vrienden voor degenen die zijn geïsoleerd, en reconstructie van de verwoeste economieën. Waarom zou de EU zich inspannen om Kroatië privileges te geven als het in Mostar de federatie blijft saboteren, of als het Oost-Slavonië met geweld zou willen terugkrijgen? Ik denk dat [de Kroatische president] Tudjman dat heel goed weet.

“Europa heeft ook een belang: vrede in Europa. Met 'Dayton' hebben wij gezegd: Als de Balkan iets van ons wil, willen wij iets van de Balkan. Zagreb, Belgrado en Sarajevo beseffen dat.”

Maar gaat het in Mostar niet vooral om lokale krachten? De Kroaten haten u. De burgemeester van Mostar-Oost, Safet Orucevic, trad af nadat u begin deze maand de door u voorgestelde gemeenschappelijke zone op Kroatisch verzoek verkleinde.

“Orucevic trad af omdat de Bosnische regering hem tijdens het overleg over die zone in Rome niet steunde. De moslims hadden al ingestemd met een verkleining. De moslims zijn het probleem dus niet. De vraag is of ik kan samenwerken met het Kroatische bestuur, dat een rel organiseert [op 7 februari] en een Kroatische politie die niet intervenieert als mijn leven wordt bedreigd.”

Weinigen geloven in vrede. Ze herstellen hun huizen alleen omdat de EU hun salaris betaalt, zeggen ze.

“Dat is normaal. In 1994 is het herstel begonnen. Niemand ontving loon. Nu betalen we, vooral aan moslim-zijde. Niet te veel en geleidelijk. Dat steunt de federatie en het brengt de economische cyclus opnieuw in beweging.”

En het helpt de corruptie.

“Ik weet zeker dat aan beide zijden een deel van het EU-geld in de zakken van de mafia verdwijnt, maar ik ben te lang burgemeester van Bremen geweest [van 1967 tot 1985] om te veinzen dat dat uniek is. De corruptie is op zichzelf het probleem niet, maar het gedrag dat daarmee samenhangt. Kopstukken uit de lokale misdaad zijn vaak charismatische officieren in het leger geweest. En veel huidige politieagenten in Mostar-West hebben als soldaat gediend in het HVO [het Bosnisch-Kroatische leger]. Denk je dat zulke agenten nu hun oude leiders en gevechtsmakkers gaan arresteren die nu in de misdaad zitten? De mafia gedijt op de oude oorlog.

“Daarom juich ik het toe dat Zagreb agenten heeft gestuurd die meedoen aan de gezamenlijke patrouilles. Het is in het belang van Kroatië om hier een eind aan de smokkel [van auto's, wapens, drank, sigaretten, kleding en voedsel] te maken, want die verloopt via Kroatië en de Kroatische schatkist moet dus de gederfde belastinginkomsten bijpassen.”

De Kroaten verwijten u dat uw bestuur inefficiënt en oneerlijk is.

“Wij hebben vijfduizend kinderen opnieuw een school gegeven of een crèche, zodat hun ouders weer kunnen werken en we hebben niet naar hun afkomst gevraagd. We hebben sinds 1994 4.500 huizen gerenoveerd, en water, gas en elektriciteit hersteld. Ons doel was daarbij altijd om eerst diegenen te helpen die dat het meest nodig hadden. Dat waren de moslims, want hun stadsdeel is voor zestig tot negentig procent verwoest omdat de Kroaten veel meer artillerie hadden. Een fifty-fifty-verdeling van geld was gewoon niet acceptabel. Maar afgezien van het herstel van woningen heeft iedereen evenveel gekregen.

“Er is zo'n 200 miljoen mark in Mostar geïnvesteerd, maar daarvan is geen mark niet zo besteed als de inwoners van de stad zelf hebben aangegeven. Er is geen huis in 'Oost' of 'West' dat niet precies volgens hun eigen wensen is hersteld. En jaloezie is normaal. Als we een project in het oosten van Bremen uitvoerden waren ze aan de andere kant van de stad boos en omgekeerd.”

Velen geloven dat vrede staat of valt met de federatie, en dat de federatie staat of valt met Mostar. Hoe kunt u een optimist zijn?

“Ik weet heel goed dat vroeger niet terugkomt. Maar onze positie blijft dat er geen stad kan bestaan die ooit verenigd en nu in tweeën is gedeeld. Niemand kan uitleggen waarom dat zou moeten en het is eenvoudig op te lossen. De drie samenlevingen in Bosnië moeten zich voor elkaar openstellen. Doen ze het niet, dan worden we teruggedrongen in de negentiende eeuw.”