Dorfman: zelfs Jezus was niet zuiver

Konfidenz door Ariel Dorfman, 1996, uitgeverij de Bezige Bij. 160 blz. Prijs: ƒ 32,90. ISBN 90234 3539 7 CIP.

De Chileense schrijver Ariel Dorfman was onlangs voor een kort bezoek terug in Amsterdam. Vier jaar leefde hij als balling in deze stad. “In normale tijden kun je je makkelijk achter woorden verschuilen.”

AMSTERDAM, 25 MAART. “Ik ben al schrijver sinds mijn zevende. Schrijven was een manier om de eenzaamheid te verdrijven. Wanneer ik als kind 's nachts niet kon slapen vertelde ik mezelf al verhaaltjes. Ik maakte ook een soort stripverhalen die ik als toneelstukjes voor de familie opvoerde.”

De Chileense schrijver Ariel Dorfman, door Salman Rushdie 'een van de belangrijkste stemmen van Latijns-Amerika' genoemd, heeft romans, poëzie, korte verhalen, toneelstukken en essays gepubliceerd. Een deel van zijn werk is in het Nederlands vertaald, als laatste de roman Konfidenz. Dorfman verwierf wereldroem door zijn, in Nederland door het RO theater opgevoerde, toneelstuk Death and the Maiden (1992). De vertaling daarvan verschijnt in mei onder de titel De Dood en het Meisje. Het stuk is door Roman Polanski verfilmd. Ook voor Konfidenz (1994) hebben verscheidene filmmakers al belangstelling getoond.

Al Dorfmans boeken herinneren aan zijn verleden als politiek vluchteling. Ze gaan over mensen die huns ondanks met geweld en onderdrukking worden geconfronteerd, over het verlies van identiteit en de grenzen tussen bedrog en waarheid. Uit levensbehoud worden zijn personages gedwongen te liegen en hun ware gezicht te verbergen. Dorfman: “Ze proberen zich te onttrekken aan de gebeurtenissen, maar de geschiedenis zuigt hen erin terug. Mijn boeken spelen zich meestal af in een periode vóór het geweld plaats heeft, of erna.”

Ariel Dorfman werd in 1942 in Argentinië geboren. Zijn leven lang is hij tussen twee culturen heen en weer geslingerd. “Toen ik tweeëneenhalf was, vluchtte mijn vader voor het regime van Peròn naar de Verenigde Staten. De rest van het gezin volgde een jaar later. Zo groeide ik Engelstalig op. Toen ik twaalf was vluchtten we naar Chili voor de communistenjager Joseph McCarthy en werd ik weer Spaanstalig.” In Chili steunde hij de socialist Salvador Allende. Na de staatsgreep in 1973 door generaal Pinochet, waarbij Allende werd gedood, moest hij het land weer verlaten.

Tijdens zijn ballingschap, waarin hem zijn Chileens staatsburgerschap was ontnomen, doceerde hij in Amerika en Europa. Van 1976 tot 1980 was hij verbonden aan het Spaans Seminarium van de Universiteit van Amsterdam. Tegenwoordig woont hij in de Verenigde Staten, maar hij heeft ook een huis in de Chileense hoofdstad Santiago. Dorfman heeft weer een Chileens paspoort.

Dorfman heeft zijn roman Konfidenz eerst in het Spaans geschreven, vervolgens in het Engels vertaald en daarna weer in het Spaans. “Mijn volgende roman gaat over die mengeling van taal en cultuur in een wereld die verscheurd wordt door etnische tegenstellingen en rassenhaat, terwijl niemand echt 'zuiver' is. Behalve misschien Jezus, al is die volgens mij ook niet zo zuiver als men denkt.” Konfidenz is een beklemmend verhaal over een vrouw die naar Parijs gaat om haar vriend, een politiek vluchteling, op te zoeken. Ze wordt gebeld door een man die zegt namens haar vriend te spreken. De onbekende man weet alles van haar, zelfs de intiemste details. Het boek lijkt zich af te spelen onder Chileense vluchtelingen, maar in de loop van het verhaal blijkt het om voor de nazi's gevluchte Duitsers te gaan.

“Ik laat me door de gebeurtenissen in Chili inspireren tot verhalen die over de hele wereld kunnen gebeuren”, zegt Dorfman. “In Konfidenz zitten twee verhaallijnen. De eerste gaat over de manier waarop de staat in de privacy van personen kan doordringen, door ze te vervolgen, gevangen te nemen, of te dwingen onder te duiken. Tegelijkertijd gaat het over een man die een vrouw probeert te verleiden en te manipuleren. Ik ben geïnteresseerd in de contradicties in personen. Ik houd ervan mensen te situeren in tijden van crisis en te spelen met het verschil tussen woord en daad. Zelf had ik steeds gezegd dat ik nooit uit Chili weg zou gaan. Maar toen mijn leven in gevaar was, bleek ik toch meer van het leven te houden dan van de dood, en ging ik weg. In normale tijden kun je je makkelijk achter woorden verschuilen. Hoe vaak zeggen mensen niet 'ik houd van je', of 'ik laat je niet in de steek'. Maar in noodsituaties moet je dat in daden omzetten en dan spelen zich boeiende en leerzame processen af. Ik heb mensen gekend die zeiden dat ze altijd mijn vrienden zouden zijn. Maar toen ik in Chili terugkwam, belden ze me niet op. Met 'altijd' bedoelden ze dus maar tien jaar.”

De dood en het meisje gaat over een vrouw die is gemarteld en verkracht en jaren later haar folteraar aan zijn stem meent te herkennen. Ze gijzelt de man en dwingt hem onder bedreiging een bekentenis af. In Chili is het boek in eerste instantie genegeerd. Dorfman werd bekritiseerd, omdat hij een onderwerp ter sprake bracht waarover men in de jonge, wankele democratie liever zweeg. “Mijn boeken brachten pijnlijke problemen aan de oppervlakte die de meerderheid, inclusief degenen die tegen de dictatuur hadden gevochten, niet wilde zien”, zegt hij. “Ik veroordeel de mensen niet die het verleden willen begraven, maar ze moeten míj niet veroordelen als ik het er wel over heb. Als kunstenaar en intellectueel neem je een positie in die verandert met de politieke omstandigheden. Tijdens de dictatuur vertegenwoordigde ik de mening van de meerderheid, die zich wilde ontdoen van de terreur van een minderheid. Nu de democratie is hersteld, wil de meerderheid rust en orde. Dan wordt de schrijver weer een vertegenwoordiger van een minderheid: een dissident die de onvolkomenheden van de democratie aan de orde stelt. Dat is natuurlijk niet zijn enige functie, ik wil niet pretenderen dat een auteur een directe sociale functie heeft. Het gaat er ook om mensen te confronteren met universele thema's als bedrog, vertrouwen en liefde en met het feit dat je ook dingen gemeen hebt met je vijanden.”

Dorfman wordt inmiddels ook in Chili op handen gedragen. “Dingen veranderen drastisch als je succes hebt. Zoals in de meeste onderontwikkelde landen wordt in Chili erg naar het buitenland gekeken. Als je succes hebt in Parijs, beginnen ze je in Santiago te lezen.”