Regionale kiezers bepalen overlevingskansen van de FDP; Verkiezing test voor regering-Kohl

BONN, 23 MAART. De politieke spanning in Bonn over de verkiezingen in Baden-Württemberg, Rijnland-Palts en Sleeswijk-Holstein is even groot als in die deelstaten zelf. Want die regionale verkiezingen hebben morgen de waarde van een drieslag. Zij laten zien wat de kiezers vinden van de verslechterde economische toestand en de politieke verantwoordelijkheid daarvoor. En zij bepalen wat de overlevingkansen zijn van de FDP, die sinds 1992 twaalf keer beneden de kiesdrempel van 5 procent bleef. Daarmee zeggen zij ook wat over de stabiliteit van Helmut Kohls coalitie in Bonn.

Want hoewel, tweede aspect, Kohls CDU/CSU niets voelt voor een grote coalitie met de SPD zou een nieuwe klap voor de FDP bij de heersende economische misère de roep om “meer nationale consensus” dramatisch kunnen versterken. Behalve de krappe meerderheid van CDU/CSU en FDP in de Bondsdag, die het draagvlak voor ingrijpende maatregelen op sociaal-economisch gebied smal maakt, telt de vraag of Duitsland zich nog zó tijdig budgettair kan saneren dat het volgend voorjaar voldoet aan de eisen voor toetreding tot de Europese muntunie.

In de media worden speculaties over zo'n grote coalitie voorts gevoed door hoopvol-sombere geluiden uit de intern verdeelde SPD, die vermoeid lijkt na veertien jaar vergeefs stormlopen tegen Kohl. SPD-fractieleider Rudolf Scharping noemde de economische situatie onlangs tegenover journalisten “nu al veel slechter” dan in 1966, toen de CDU/CSU en de SPD (Deutschland im Herbst) voor de eerste en enige keer een grote coalitie sloten (die tot '69 regeerde).

Er is, ongeacht het lot van de FDP, nog iets aan de orde dat raakt aan de vraag of de Bondsrepubliek op wetgevingsgebied sowieso een grote coalitie krijgt, zij het dan informeel. Want morgen wordt ook beslist over de politieke krachtsverhoudingen in de Bondsraad (de Duitse Eerste Kamer), die samengesteld wordt uit de regeringen in de (16) deelstaten.

De vergelijking met de Eerste Kamer gaat trouwens maar beperkt op. De autonomie van de Länder (financiën, belastingen, onderwijs, cultuur, vreemdelingen-, milieu- en drugsbeleid bijvoorbeeld) reikt veel verder dan die van de provincies in Nederland. Méér nog: al lijkt dat door de 75 jaar gecentraliseerd bestuur na de eenwording onder Pruisen (1870/'71) voor velen anders, Duitslands federale structuur, die aansluit bij regionale verschillen, is veel ouder en heel vanzelfsprekend voor Pruisen en Saksers en Rijnlanders en Hamburgers. In dat opzicht bestaan Ossi's en Wessi's in Duitsland al veel langer. De rooms-katholieke Rijnlander of Beier is nooit erg dol geweest op de verre protestantse Pruis of Sakser. En omgekeerd.

In de Bondsraad, die de 'nationale representatie' van de deelstaten én hun invloed op het wetgevingsproces belichaamt, worden de zetels verdeeld conform de aantallen inwoners per Land. Deelstaten met minder dan twee miljoen inwoners bezetten drie zetels, tussen twee en zes miljoen inwoners is het aantal vier, tussen zes en zeven miljoen inwoners vijf, en boven zeven miljoen zes. Sinds de deelstaat Hessen, waar rood-groen regeert, vorig najaar de grens van zes miljoen inwoners passeerde kunnen de SPD en de Groenen in de Bondsraad over een operationele meerderheid van precies 35 van de 69 stemmen beschikken.

Weliswaar heeft de SPD feitelijk méér dan 35 Bondsraadleden, maar die leden behoren in hun deelstaten tot regeringscoalities met de CDU of de FDP die stemonthouding hebben afgesproken bij de behandeling van politiek omstreden kwesties in de Länderkammer. (Zulke 'neutraliseringsafspraken' gelden in de met een * weergegeven deelstaten in het staatje hiernaast.)

De Bondsraad moet 70 tot 80 procent van de nationale wetgeving behandelen. De zogenoemde Zustimmungsgesetze, die rechtstreeks raken aan regionale belangen, worden geblokkeerd indien het minimale aantal van 35 voorstemmers ontbreekt. Daarnaast kan hij zogeheten Einspruchsgesetze (alle andere) afwijzen, namelijk indien 35 leden zich uitdrukkelijk tegen een eerder al in de Bondsdag aanvaard wetsvoorstel uitspreken. In al die gevallen kunnen de regering, de Bondsdag of de Bondsraad de bemiddelingscommissie (Vermittlungsausschuss) inschakelen die wordt samengesteld volgens de krachtsverhoudingen in de beide kamers van het Duitse parlement.

Sinds Kohl de Bondsdagverkiezingen van oktober 1994 maar net won en de SPD en de Groenen in de deelstaten (en dus ook in de Bondsraad) steeds sterker werden heeft deze bemiddelingscommissie, die in beslotenheid vergadert, het druk. Wat daar tussen de strijdende partijen aan compromissen wordt bijeengekookt moet trouwens altijd weer in Bondsdag en Bondsraad behandeld worden, maar die behandeling is dan natuurlijk - politiek gesproken - nog maar een fluitje van een cent.

Op dit door vele regionale checks en politieke balances beheerste en ingewikkelde terrein van het Duitse binnenlandse beleid heeft de toeschouwer steeds een vergrootglas nodig. Soms kiezen deelstaten waar de SPD regeert voor hun regionale belang, soms voor de landelijke partijlijn. Soms staat een Beierse CSU-premier naast zijn regionale SPD-collega's en tegenover zijn geestverwant Theo Waigel, CSU-voorzitter en minister van Financiën in Bonn. Bijvoorbeeld als het om de redding van arbeidsplaatsen bij Dasa gaat.

Vooral Waigel heeft de afgelopen jaren met wetsvoorstellen soms heel listig ingespeeld op uiteenlopende financiële belangen van de deelstaten en daarmee hun politieke blokvorming in de Bondsraad doorbroken. Bijvoorbeeld door een groter aandeel in de BTW-opbrengst te beloven, wat dan voor, zeg, SPD-premier Manfred Stolpe, die in de 'arme' Oostduitse deelstaat Brandenburg met een absolute meerderheid regeert, voldoende reden was om de directieven van zijn partijbestuur in Bonn even te vergeten.

Voorbeelden van wat de verkiezingen morgen voor de samenstelling van de Bondsraad kunnen betekenen. Indien de SPD in Rijnland-Palts met de Groenen een meerderheid haalt, dat lijkt waarschijnlijk, en de FDP, haar huidige partner, struikelt over de kiesdrempel krijgt rood-groen er vier 'tellende' zetels in de Bondsraad bij. In Sleeswijk-Holstein daarentegen gaat de SPD van premier Heide Simonis waarschijnlijk haar huidige absolute meerderheid verspelen. Zij voelt dan meer voor een coalitie met de FDP dan met de Groenen, wat in de Bondsraad vier stemmen minder, en verlies van de meerderheid voor rood-groen, zou betekenen.