'Ik krijg pas een leger als Europa dat wil'; WEU-chef Cutileiro over de Europese defensie

BRUSSEL, 23 MAART. Een Spanjaard op de bok bij de NAVO, een Portugees bij de Westeuropese Unie (WEU). Wordt Europa tegenwoordig gerund door de zuidflank? José Cutileiro (61), sinds eind 1994 secretaris-generaal van de WEU, zegt trekkend aan een dun sigaartje met een wellevende grijns: “Als u niet bezorgd bent, zijn wij het ook niet.”

Cutileiro, die “zoals alle Portugezen op jonge leeftijd” een grote aandrang had om poëzie te schrijven en twee gedichtenbundels publiceerde, is een fijnbesnaard diplomaat; en anders dan zijn voorganger Wim van Eekelen geen hemelbestormer. Zijn melancholische blik verraadt berusting in de “gecompliceerdheid van deze wereld”.

Als Bosnië-bemiddelaar van het eerste uur en rechterhand van EU-onderhandelaar Lord Carrington zag Cutileiro van nabij hoe het Joegoslavische conflict escaleerde. Hij was de ontwerper van het eerste vredesplan voor Bosnië, dat medio 1992 strandde. Hij merkte hoe snel de EU bereid was haar gezanten te laten vallen en ruimde samen met Carrington het veld, eenzelfde lot als dat van Hans Koschnick, de onlangs afgetreden EU-bestuurder van Mostar.

Voor de WEU (1955), de beoogde defensietak van de EU, breken nieuwe tijden aan. De intergouvernementele conferentie (IGC) over de herziening van het Verdrag van Maastricht, die op 29 maart in Turijn begint, moet meer duidelijkheid brengen over de plaats van deze voornamelijk slapende organisatie. Bovendien zullen de NAVO-ministers van Buitenlandse Zaken naar verwachting in juni akkoord gaan met het uitlenen van zogeheten Combined Joint Task Forces door de NAVO aan de WEU, als dat nodig is. Maar in zijn Brusselse werkkamer is Cutileiro elk trompetgeschal vreemd. 'Bosnië' heeft geleerd dat alleen krachtdadig optreden van de Amerikanen werkt?

“Daar ben ik niet zeker van. De Amerikanen hebben uiteindelijk steun geboden aan een politieke regeling, waarvan de belangrijkste elementen al door de Europeanen waren voorgesteld. Maar ik ben het ermee eens dat er zonder Amerikaanse macht nu geen 'Dayton' en geen IFOR [de NAVO-vredesmacht in Bosnië] was.”

Als je de Amerikaanse doortastendheid vergelijkt met de Europese koers van de afgelopen vijf jaar in Bosnië is de vraag: wat kàn Europa?

“Wat is Europa? Holland met zijn buurlanden? De EU? De 27 West- en Oosteuropese landen aan deze tafel? Alles van de Atlantische Oceaan tot de Oeral?

“Als je het hebt over de EU, dan was de onderlinge politieke samenwerking onvoldoende ontwikkeld om een oplossing op te dringen aan die zeer moeilijke en weerzinwekkende karakters op de Balkan. Tegelijkertijd was de samenwerking ver genoeg gevorderd om te voorkomen dat de Europese landen onderling in serieuze problemen raakten. Er waren sympathieën voor de Kroaten en sympathieën voor de Serviërs. In het verleden gaf zoiets aanleiding tot zeer, zeer onaangename consequenties voor Europa. Nu slaagden we erin het probleem lokaal te houden.”

Heel veel Europeanen weten niet wat de WEU is.

“Oh, dat is heel eenvoudig. De WEU is het institutionele raamwerk voor Europese landen om humanitaire en vredebewarende missies uit te voeren in gevallen waarin de Amerikanen geen interesse hebben om deel te nemen. Dat is een bescheiden maar belangrijke benadering. De NAVO blijft het fundament voor onze collectieve verdediging.”

Eigenlijk bent u een generaal zonder leger.

Lachend: “Ik ben geen generaal. Een vriend van mij bij de EU vroeg eens aan mij: wanneer krijg je een leger? En ik antwoordde: als jullie weten wat jullie ermee moeten doen.”

Is de WEU nog steeds een tandeloze organisatie?

“Er zijn bepaalde tekortkomingen in de Europese capaciteit. Op het gebied van inlichtingenwerk, communicatie, transportmogelijkheden en dergelijke. Daaraan moeten we werken. Anders dan de NAVO hebben we geen geïntegreerde militaire structuur en die zullen we ook niet krijgen. We hebben geen hoofdkwartier, alleen een planningcel. Wij moeten rekenen op bijdragen van de lidstaten en ook van de NAVO. Wat we kunnen doen, is troepen samenstellen en een commandostructuur voor operaties garanderen.”

Hoe belangrijk is het akkoord over de Combined Joint Task Forces (CJTF), dat de NAVO-ministers in juni in Berlijn zullen sluiten?

“Uiterst belangrijk. We zullen daardoor in staat zijn hoofdkwartieren te gebruiken en ook bepaalde uitrusting, middelen en logistieke ondersteuning, die behoren tot de NAVO en waarvan sommige Amerikaans zijn.”

In Bosnië is gebleken dat de VN en NAVO grote problemen hadden een operatie uit te voeren. Waarom zou de WEU wel in staat zijn dat te doen?

“Ik denk dat de WEU het kan. Dat is niet gebaseerd op het morele gevoel dat de Europeanen zelf iets moeten doen. Maar omdat wij wel de capaciteit hebben een bepaald type, kleine operaties uit te voeren. We zouden 'Bosnië' niet aankunnen, dat staat buiten kijf. Ik voorzie geen grote operaties onder leiding van de WEU maar het is erg belangrijk dat je een lichaam hebt voor een door de Europeanen geleide missie. Wat daar tot dusver het dichtst bijkomt, is onze politietaak in Mostar.”

Maar geen Europees leger?

“Een Europees leger is wat anders. Ik weet niet of dat er zal komen. Er zijn verschillende multinationale instituties, zoals het Eurokorps, die ter beschikking staan van de WEU en van de NAVO. Als je kijkt naar de Europeanen gedurende de laatste duizend jaar, realiseer je je dat we nu voor de eerste keer in de geschiedenis legers en hoofdkwartieren samenvoegen. Dat is erg belangrijk voor onze interne veiligheid, voor het tegengaan van renationalisering van defensie-inspanningen.”

De Franse premier Juppé - en hij staat daarin niet alleen - heeft vorige week gezegd dat er een Europees leger van 300.000 man moet komen onder het mandaat van de WEU.

“U moet meneer Juppé vragen wat hij bedoelt.

“Mensen praten over dit soort dingen, maar als je met hen naar de details gaat kijken: voor een leger van 300.000 man is zo veel logistiek, communicatie, informatie, inlichtingenwerk, planning enzovoorts nodig, die de Europeanen niet kunnen opbrengen.”

Men zou kunnen verwachten dat u een krachtig imago van de WEU zou promoten?

“Mijn opdracht is niet een krachtig imago te promoten. Mijn zorg is de efficiëntie van de WEU. Het heeft geen zin om te zeggen dat de WEU nu de defensie van Europa kan overnemen. Dat kan ze niet.”

Ziet u de WEU in de toekomst dichter bij de NAVO of bij EU belanden? Of ergens in het midden?

“Ergens in het midden. Die twee overlappen elkaar.”

Wat verwacht u van de intergouvernementele conferentie die volgende week begint?

“Er zal waarschijnlijk sprake zijn van enige versterking van de relaties tussen de WEU en de EU. In welke vorm dat precies zal geschieden, weet ik niet. Maar een integratie zie ik in de nabije toekomst niet gebeuren.”

Is de IGC dan wel belangrijk voor de WEU?

“Natuurlijk is ze belangrijk. Maar ze is nog meer van belang voor het gemeenschappelijk buitenlands en veiligheidsbeleid van de EU. Als je een efficiënter buitenlands en veiligheidsbeleid hebt, kom je in een veel betere positie om de WEU te gebruiken, welke koppeling er ook is.”

U bedoelt: om een gezamenlijk buitenlands beleid te krijgen? Want er is er nu geen.

“Oh, er bestaat wel een buitenlands beleid. Maar iedereen is het er over eens dat het verbeterd moet worden.”

Wat is dan dat beleid? Je hebt nu toch het beleid van drie, vier, vijf, zes, zeven en nog veel meer landen?

“Alle buitenlands beleid is erg sterk gebonden aan nationale soevereiniteit. De inspanningen van de afgelopen jaren zijn aanzienlijk, maar we staan nog erg ver af van een gemeenschappelijk buitenlands en veiligheidsbeleid dat alle nationale verschillen uitvlakt.”

In Frankrijk is een soort defensie-revolutie gaande, met een belangrijke verschuiving richting NAVO.

“De Franse beweging naar het militaire deel van de NAVO is enorm gunstig voor de WEU. En voor de Europese veiligheidssituatie in het algemeen.”

Europa heeft ook grote problemen om politieke steun van het publiek te krijgen.

“Dat is een ander, zeer serieus probleem. De Europese publieke opinie is ervan overtuigd dat oorlogen tot het verleden behoren en dat we in een perfecte, veilige wereld leven. Die indruk krijg je als je kijkt naar de verlaging van de militaire budgetten en naar de uitkomsten van opinie-onderzoeken. Alle Europese landen besteden minder aan defensie dan de VS.”

Dus hebben we de Amerikanen nodig?

“We hebben de Amerikanen nodig, maar we moeten ook meer uitgeven.”

De Amerikaanse ex-Bosnië-bemiddelaar Holbrooke meent dat de Europeanen hun problemen niet kunnen oplossen en slapen. Bent u het met hem eens?

“Nee, we hebben een voldoende aantal problemen zelf opgelost. Is het u opgevallen dat de afgelopen vijftig jaar niemand van ons een ander land is binnengevallen? Dat is niet slecht, gezien onze geschiedenis.”

Zou 'Bosnië' weer kunnen gebeuren?

“Niet daar.”

Europa heeft een les geleerd?

“Dat heb ik niet gezegd.”

Het is onze vraag.

“Ik denk dat er enkele lessen zijn geleerd. Die dingen zouden niet nog eens op een zelfde manier gebeuren.”

Welke lessen heeft Europa dan getrokken?

“Dat we tot een veel solidere overeenkomst tussen ons zelf moeten komen voordat we ons ergens in begeven. Dat wij in een soortgelijke crisis op een meer coherente en georganiseerde manier zullen handelen.”

Daar blijkt weinig van. Onlangs was de EU niet eens in staat haar gezant in Mostar, Koschnick, te steunen toen hij daar in moeilijkheden kwam.

“Dat is ehh.....een ander probleem.”

Europa is dus zelfs niet in staat één gezant te helpen.

“Ehh, het is soms moeilijk de Europese landen samen te krijgen en om samen voldoende druk uit te oefenen om degenen te helpen die zij hebben uitgezonden om te onderhandelen.”

Deze keer is het Koschnick, de volgende keer bent u het misschien die onvoldoende steun krijgt bij het leiden van een operatie.

Verzuchtend: “Europa is een lange, oude oefening, en wij moeten niet meteen moedeloos worden als iets niet gaat, zoals het moet...”

Zou u zich zelf willen omschrijven als een bescheiden secretaris-generaal?

“Nee.”

Hoe dan wel? In één zin?

“Ik probeer dit te laten werken.”

Dat is dus bescheiden.

Cutileiro lacht uitdagend: “Heeft u het wel eens geprobeerd?”