EEN PROVOCATEUR UIT KALMUKKIE

Kirsan Iljoemzjinov heeft de schaakwereld verbaasd met zijn beslissing de tweekamp om het FIDE-wereldkampioenschap voor komende zomer aan Bagdad toe te wijzen. De Amerikaanse regering onderzoekt sindsdien of denksport onder de VN-boycot tegen Irak valt. Net terug van zijn zoveelste bezoek aan Saddam Hussein geeft de 33-jarige FIDE-voorzitter in Moskou uitleg. “Al deze ophef is heel goed voor het schaken.”

Welke eigenschappen de nieuwe Russische elite ook kunnen worden toegeschreven, valse bescheidenheid niet. In de kamer waar Kirsan Iljoemzjinov ontvangt, dienen afbeeldingen van hemzelf als voornaamste decoratie. Een poster van Iljoemzjinov hand in hand met de paus, een portret van Iljoemzjinov gewikkeld in de nationale vlag, een foto van Iljoemzjinov met zijn hoofd door het open dak van zijn Cadillac. Die laatste afbeelding is ooit gepubliceerd in het Duitse weekblad Stern, tot volle tevredenheid van de geportretteerde.

Iljoemzjinov is er aan gewend dat mensen naar hem kijken en over hem praten. Hij is eigenaar van zo'n vijftig bedrijven, lid van de eerste kamer van het Russische parlement, president van de deelrepubliek Kalmukkië en toch nog pas 33 jaar oud. Zo'n man mag bijna een levende legende worden genoemd, al is het maar vanwege het grote aantal geruchten en verhalen dat over hem de ronde doet.

Als men zich beperkt tot de verhalen die hijzelf bevestigt, is Iljoemzjinov in vier jaar tijd miljonair geworden. Zijn geheim was het oprichten van een handelsfirma's met Japanners, nadat hij zich op het prestigieuze Instituut voor Internationale Betrekkingen had gespecialiseerd in Japan. De firma's handelden in auto's, textiel, kaviaar en olie. “Alles eerlijk”, onderstreept Iljoemzjinov als hij aan het begin van het gesprek zijn biografie doorloopt. “Er zijn 38 gerechtelijke onderzoeken naar mij geweest, maar ze hebben nooit iets gevonden.”

In 1993 keerde Iljoemzjinov terug naar zijn geboortegrond aan de Kaspische Zee. “Men had mij daar nodig”, zegt hij. De geslaagde zakenman beloofde Kalmukkië, een republiek met 350.000 mensen en 3 miljoen schapen, een 'kapitalistische revolutie'. Eén van zijn verkiezingsslogans luidde: 'Een rijke president kan niet worden omgekocht'. Direct na zijn aantreden werd het aantal ministeries teruggebracht van 45 tot 5, het parlement ontbonden en de KGB afgeschaft. Het hoofd van de geheime politie kreeg een goed betaalde baan als presidentiële lijfwacht.

“Gaat u vooral zelf kijken”, zegt de jonge president uitnodigend. “Toen ik aantrad was er niet één fabriek in Kalmukkië, nu hebben we er acht.” De economische berichten over de deelrepubliek zijn inderdaad overwegend positief. Vorig jaar werd Iljoemzjinov herkozen. Als het zo doorgaat, verwacht hij, zal er over een paar jaar een middenklasse ontstaan en kunnen er politieke partijen worden ingevoerd.

Voor schaakliefhebbers was Kirsan Iljoemzjinov tot voor kort weinig meer dan een excentriekeling van het soort dat men in de Kaukasus en Centraal-Azië nu eenmaal tegenkomt. Ja, hij was op zijn vijftiende schaakkampioen van Kalmukkië. Hij organiseerde in 1994 het Russische kampioenschap in Moskou en ja, hij wil in 1998 de schaakolympiade in zijn hoofdstad Elista houden. Hij gold als vriend van zowel Kasparov als Karpov. Maar sinds 23 november 1995 is Iljoemzjinov veel meer: hij is voorzitter van de FIDE, de internationale schaakfederatie.

Rondom zijn verkiezing tot FIDE-voorzitter gaan, alweer, verhalen. De ambitieuze Kalmuk zou er geld voor hebben neergeteld. Hij zou een pion zijn van Florencio Campomanes, de man die twintig jaar lang de FIDE leidde en daaraan geen reputatie van onkreukbaarheid heeft overgehouden. Of Iljoemzjinov zou juist werken voor Boris Jeltsin, de Russische president die via het schaken buitenlandse politiek zou willen bedrijven.

Iljoemzjinov bevestigt dat Campomanes hem adviseert, niet alleen over schaken maar ook over zakelijke aangelegenheden. Hij is er trots op dat Jeltsin hem destijds bij de schaakbond heeft aanbevolen. Maar de reden voor zijn verkiezing was naar zijn zeggen toch een andere: “Er was een man nodig die daadkrachtig kon optreden”. De FIDE verkeerde in crisis sinds wereldkampioen Gary Kasparov zijn eigen concurrerende schaakbond had opgericht. “Ik was die man. Nog nooit in de geschiedenis van de FIDE heeft een kandidaat zoveel steun gekregen als ik: 95 tegen 3 stemmen.”

Het eerste probleem van de nieuwe schaak-voorzitter was het wereldkampioenschap 1995. Ten tijde van zijn verkiezing was het al november en een datum voor de tweekamp Karpov-Kamsky was nog steeds niet vastgesteld. Montreal had zich kandidaat gesteld, maar de Canadese stad talmde volgens Iljoemzjinov met het verstrekken van de benodigde garanties. Toen is hij op zoek gegaan naar een alternatief. “Ik heb twintig landen bezocht. En veruit het beste bod, financieel gezien, kwam uit Bagdad.”

Saddam Hussein had de zaak persoonlijk ter hand genomen, zo blijkt uit het relaas van de FIDE-voorzitter. Ook vorige week heeft Iljoemzjinov weer in Bagdad met de Iraakse leider over denksport gesproken. Behalve een prijzengeld van twee miljoen dollar garandeerde Saddam een ruim budget voor de de organisatie van de tweekamp zelf. “We kunnen nu voor de opening Michael Jackson of Madonna uitnodigen”, zegt Iljoemzjinov. Het is geen grapje. Voor zijn herverkiezingscampagne in Kalmukkië heeft hij vorig jaar de Duitse popgroep Boney M laten overkomen en dat was ook een groot succes.

Hoewel Saddam Hussein zeker sinds de militaire overval op Koeweit in het Westen geldt als verwerpelijke dictator, heeft Iljoemzjinov geen ongunstige indruk van de Iraakse leider. “Ik heb hem als president van Kalmukkië regelmatig ontmoet en waarom zou ik dan de westerse opvattingen over hem overnemen? Het Westen heeft ook jarenlang Yasser Arafat veroordeeld als een terrorist. En vorig jaar kreeg hij ineens de Nobelprijs voor de vrede. Ik voorspel u: over vijf jaar krijgt Saddam Hussein misschien ook de Nobelprijs.”

Hierbij moet gezegd worden, en dat doet Iljoemzjinov ook, dat de jonge president zoals veel van zijn landgenoten een actieve boeddhist is. “Het is ons beleid om vriendschap te sluiten met alle volkeren van de wereld. Wij zijn allemaal kinderen van dezelfde god.” Daarom ook heeft hij Saddam Hussein vier hectare grond in Kalmukkië toegewezen voor de bouw van een Iraaks cultureel centrum. “Dat heeft niets te maken met persoonlijke voor- of afkeuren. Ik heb ook vier hectare voor de paus gereserveerd, daar kan hij een katholieke kathedraal neerzetten.” De Dalaj Lama is eveneens een paleis toegezegd.

Maar eigenlijk, zo zegt Iljoemzjinov, moet in gesprekken over de schaaktweekamp in Bagdad de naam Saddam Hussein helemaal niet vallen. “Schaken wordt veel te veel vermengd met politiek. U weet nog hoe de tweekamp Spasski-Fischer werd gezien als Amerika tegen de USSR. Toen kwam Karpov-Kortsnoj, met Karpov als Sovjet-burger en communist tegen Kortsnoj als jood en dissident. Karpov moest toen bewijzen dat de Sovjet-Unie beter was dan Israel. Waarom? En waarom moet Kasparov nu worden voorgesteld als held van de perestrojka en Karpov als conservatief? Ik ben voorzitter van de FIDE geworden juist om hieraan een eind te maken.”

Iljoemzjinov betoogt verder dat de economische sancties die de Verenigde Naties tegen Irak hebben afgekondigd, niet gelden voor sport en cultuur. “Ik heb tien dagen geleden per brief aan secretaris-generaal Boutros-Ghali gevraagd mij hierin te steunen. En anders kan hij een speciale zitting van de Veiligheidsraad bijeenroepen. Ik ben bereid daar mijn beslissing toe te lichten.” Er is nog geen antwoord.

Gata Kamsky, de uitdager van FIDE-kampioen Anatoli Karpov, is van Russische afkomst en woont met een verblijfsvergunning in de Verenigde Staten. Zijn vader heeft al laten weten dat de Amerikaanse autoriteiten ,zeer, zeer terughoudend” zijn ten aanzien van een wedstrijd in Bagdad en dat “de onderhandelingen voortduren”. Als hij tegen de wil van de Amerikaanse regering ingaat, riskeert Kamsky naar verluidt zijn verblijfsvergunning. Als hij al niet in de gevangenis wordt gezet.

Voor Iljoemzjinov zijn dit soort berichten aanleiding voor een filosofisch getinte beschouwing over democratie in de Verenigde Staten en in Rusland. Maar als de uitdager geen toestemming krijgt om in Bagdad te spelen, zo erkent hij, zal de FIDE waarschijnlijk toch een andere ontmoetingsplaats zoeken. “Het belangrijkste is natuurlijk dat twee van de beste schakers ter wereld tegen elkaar kunnen uitkomen. Desnoods dan maar voor minder geld.” Er liggen nog aanbiedingen uit Azerbajdzjan en Jordanië, maar hij heeft ook al een opmerkelijker voorstel: “Laat Saddam Hussein de tweekamp openen in Bagdad en een Israelische leider de match afsluiten in Jerusalem. Dan kan toch niemand meer bezwaar maken?”

Een 'dubbel' in Bagdad en Jerusalem is minder gek dan het klinkt, volgens de voorzitter van de FIDE. “Het schaken is ontstaan in de Arabische wereld. Maar een groot tournooi is er nog nooit gespeeld. We hebben dus iets in te halen.” In dat verband kan Iljoemzjinov nog toevoegen, dat hij deze maand behalve Bagdad ook Teheran heeft bezocht. “Ik heb gesproken met de Iraanse leiders en die houden eveneens erg van schaken. Zij hebben gezegd ook eens gastheer van een belangrijke wedstrijd te willen zijn. Ik sluit helemaal niet uit dat in Teheran het volgende wereldkampioenschap wordt gehouden.”

En intussen herhaalt Iljoemzjinov almaar dat hij alle opschudding rond de schaaktweekamp betreurt. Is dat met dit soort opmerkingen nog geloofwaardig? De Kalmuk kijkt verbaasd op, en omdat hij een jongensachtig gezicht heeft kan hij dat heel goed. Dan maar een andere formulering: acht hij de opschudding van de afgelopen weken schadelijk voor de schaaksport?

Iljoemzjinov is even stil, glimlacht en zegt dan: “Nee, voor het schaken is het natuurlijk goed, erg goed. Ook mensen die de spelregels niet kennen praten nu ineens over Karpov en Kamsky. Ik heb ze nog gezegd: jullie mogen de FIDE wel betalen voor de reclame die wij voor jullie maken. Ja, het is propaganda. Niemand hoeft mij te vertellen hoe een propagandacampagne wordt georganiseerd: er zijn altijd schandalen nodig.” Met die laatste opmerking doelde Iljoemzjinov op zijn scholing in de Komsomol, de jeugdorganisatie van de communistische partij, waar hij verscheidene leidinggevende functies heeft vervult.

Betekent dit dat de keuze voor Bagdad vooral als een reclamestunt moet worden gezien? “Ik wil nog eens onderstrepen dat de keuze voor Bagdad geen politiek beslissing was, maar een puur sportieve. Ik behartig de belangen van een sportbond die geld nodig heeft, die een nieuw imago nodig heeft en die popularisatie van het schaken nastreeft.” Na een korte stilte, bijna fluisterend: “Er is al tegen me gezegd dat de Amerikanen nu bereid zijn twee keer zoveel geld te betalen om de match alsnog te mogen organiseren.”