Toetreding Nederland tot EMU hangt af van Miljoenennota; Begroting '97 vuurproef voor paars

Eerder dan gebruikelijk is het politieke steekspel rond de Miljoenennota begonnen. Deze begroting is dan ook de belangrijkste voor het paarse kabinet. Op basis hiervan wordt de beslissing genomen of Nederland kan toetreden tot de Economische en Monetaire Unie.

DEN HAAG, 22 MAART. “Op zijn best wordt 1997 het jaar van de status quo, maar zelfs dat kan ik niet garanderen”, zei minister van Financiën Gerrit Zalm (VVD) woensdag tijdens een gastcollege aan de Vrije Universiteit van Amsterdam. De lasten voor burgers en bedrijven kunnen volgend jaar niet verder omlaag.

Met deze uitspraak tekent zich een conflict af binnen het kabinet. Minister Ad Melkert (Sociale Zaken en Werkgelegenheid) pleitte een dag eerder voor een verdere lastenverlichting. De groei van de economie vertraagt en een lastenverlichting stimuleert de werkgelegenheid en heeft een gunstig effect op de koopkracht.

De politieke nervositeit bij het opstellen voor de begroting voor volgend jaar is groot. De Miljoenennota 1997 wordt voor het paarse kabinet de begroting van de waarheid, want op basis van deze begroting wordt de beslissing genomen of Nederland zich op 1 januari 1999 kwalificeert voor de euro. En na twee jaar van meevallende economische ontwikkeling heeft het kabinet het tij nu tegen. De prognoses van het Centraal Planbureau voor volgend jaar zijn neerwaarts bijgesteld.

Uit de CPB-modellen rolt een lastenverzwaring voor volgend jaar. De lagere economische groei leidt tot minder belastinginkomsten en hogere uitgaven voor de sociale zekerheid. Daarnaast zijn de forse tekorten bij de sociale fondsen, waaruit de uitkeringen worden betaald, oorzaak van de oplopende lasten voor burgers en bedrijfsleven. De premies moeten worden verhoogd om de tekorten weg te werken. Het CPB komt uit op een lastenverzwaring van 4 miljard gulden.

Het planbureau gaat er daarbij vanuit dat een tekort bij de sociale fondsen in twee jaar wordt weggewerkt. De minister van Financiën wil die tekorten via premieverhogingen wegwerken. Deze lastenstijging zou moeten worden gecompenseerd door een verlaging van de belastingen zodat per saldo er niets verandert: de status quo. Een inzet die wordt gesteund door minister Hans Wijers (Economische Zaken). De D66'er is in principe een voorstander van een verdere lastenverlichting, maar vindt dat de economische realiteit dat niet toestaat.

Binnen het kabinet zal een discussie losbarsten over de vraag of de tekorten in twee, drie, of vier of meer jaar worden weggewerkt. In de tussentijd lopen de uitkeringen geen gevaar, want het wegwerken van de tekorten is eigenlijk een beleggingskwestie. Voor de koopkracht, een politiek gevoelig thema, werkt de premiestijging nadelig uit. En uit CPB-berekeningen blijkt dat de koopkracht volgend jaar, als het kabinet geen aanvullende maatregelen zou nemen, voor iedereen afneemt. Dat gaat niet gebeuren want VVD-minister Hans Dijkstal (Binnenlandse Zaken) vindt dat de koopkracht voor mensen met de laagste uitkeringen binnen het kabinet politieke prioriteit moet krijgen. “Ik vind het een teken van beschaving of hoe je het ook wilt noemen om voor mensen met de laagste uitkeringen koopkrachtbehoud na te streven.”

De tekorten van de sociale fondsen tellen wel mee voor de beoordeling of Nederland mee mag doen met de Euro. In het verdrag van Maastricht zijn een aantal eisen gesteld ten aanzien van de overheidsfinanciën. Het begrotingstekort mag bijvoorbeeld niet groter zijn dan 3 procent van het bruto binnenlands produkt. Volgens de meest recente cijfers van het CPB daalt het tekort naar 2 procent in 1997, voldoende om toe te treden tot de EMU. Saillant is dat het CPB deze daling voorspelt op basis van de veronderstelling dat de sociale fondsen een overschot weten te creëren van 3,5 miljard gulden.

Maar misschien blijkt de datum van 1 januari 1999 voor één Europese munt wel te ambitieus. Premier Kok had vrijdag de primeur de eerste regeringsleider te zijn die rekening houdt met een latere datum. In politiek en ambtelijk Den Haag is zijn uitlating verkeerd gevallen: Nederland moet alles op alles zetten om zich te kwalificeren voor de EMU. Zinspeelde Kok op het befaamde tandje lager? Als minister van Financiën laat Kok de budgettaire teugels iets vieren met een tegenvalende economische ontwikkeling als rechtvaardiging. De uitwerking is dat zowel in het kabinet als in de Tweede Kamer de geesten rijp zijn gemaakt voor budgettaire standvastigheid. De positie van VVD-minister Zalm in het kabinet is verstevigd. Premier Kok heeft zijn opvolger op Financiën een goede dienst bewezen.

Binnen het kabinet zal een discussie losbarsten over de vraag of de tekorten in twee, drie, vier of meer jaar moeten worden weggewerkt