Stembus levert nieuw seizoenwerk in Rusland

MOSKOU, 22 MAART. Van alle nieuwe beroepen die Rusland sinds de invoer van democratie en markteconomie kent, zoals biznesmen en menedzjer, heeft Jevgeni Sjabartsjin op dit moment misschien wel het zwaarste. Zijn visitekaartje meldt: 'gevolgmachtigd vertegenwoordiger voor het verzamelen van handtekeningen'. In de aanloop van de Russische verkiezingen is hij campagnevoerder en opkoper tegelijk.

Voor de presidentsverkiezingen van 16 juni hebben zich 78 kandidaten gemeld, maar om op het stembiljet te komen moeten zij elk één miljoen handtekeningen inleveren. Slechts een enkeling is daar tot nu toe in geslaagd - ex-Sovjet-president Gorbatsjov bijvoorbeeld, die zich gisteren formeel kandidaat stelde, zegt meer dan anderhalf miljoen handtekeningen te hebben verzameld.

Sjabartsjin leidt de inzameling voor de liberale politicus Grigori Javlinski. “De communisten hebben nog duizenden oude vrijwilligers in het hele land. Jeltsin kan gebruik maken van het staatsapparaat. Maar wij?”

Het antwoord op die vraag is te vinden in Sjabartsjins hoofdkwartier aan de Tsjechovstraat in Moskou. Op de trap en in de gang staan mannen en vrouwen te wachten met koffers, dozen en zakken vol handtekeningen. Sjabartsjin neemt ze in ontvangst, deelt bedankjes uit en geld.

Geld? “Hoewel sommige mensen in onze kandidaat geloven, doen de meesten dit natuurlijk niet uit idealisme”, verklaart Sjabartsjin. “Ik betaal ze voor hun werk een bedrag per handtekening.” Hijzelf is in de loop van drie verkiezingscampagnes opgeklommen van 'brigadier' - de vrijwilliger die op straat handtekeningen inzamelt - tot 'gevolmachtigd vertegenwoordiger' - een vaste baan in Javlinski's staf. “In regio's waar wij geen sterke eigen organisatie hebben, besteden we zelfs al het werk aan derden uit.”

Sjabartsjin wil geen bedragen noemen: “Wij praten er liever helemaal niet over.” Maar hij erkent dat het handtekeningen jagen in Rusland inmiddels een vorm van seizoenarbeid is geworden. Na de parlementsverkiezingen van 1993 en 1995 zijn de presidentsverkiezingen van 16 juni al de derde keer in evenzoveel jaar dat politici handtekeningen nodig hebben.

Pag.5: Handel in handtekeningen Rusland

De 'prijs' van een handtekening varieert van 2.000 tot 3.000 roebel, ongeveer een gulden, afhankelijk van waar ze zijn verzameld. In het centrum van Moskou, een plaats met miljoenen kiesgerechtigden en potentiële inzamelaars, is de 'koers' al gezakt tot onder de 1.000 roebel. Maar in Tambov of Lipetsk, dunbevolkte regio's met sterke communistische sympathieën, kan de prijs voor een pro-Javlinski-handtekening oplopen tot het tienvoudige.

Leveranciers zijn behalve partijleden vooral groepen studenten en leden van sportclubs, die over de tijd, contacten en soms ook computerbestanden beschikken om op een georganiseerde wijze handtekeningen in te zamelen. Of te vervalsen? “Wie bij een voetbalclub, een bibliotheek of een vereniging van hondenbezitters een lijst met persoonsgegevens bemachtigt, kan natuurlijk in de verleiding komen achter die gegevens zelf een 'handtekening' te zetten”, erkent Sjabartsjin. “Maar als we dat ontdekken beëindigen wij onmiddellijk de samenwerking.”

De Centrale Kiescommissie, die de verkiezingen organiseert, controleert de handtekeningen steekproefsgewijs op authenticiteit. De partij van kandidaat Javlinski betaalt daarom vijftig medewerkers nog eens elk drie gulden per uur om de ingeleverde lijsten eerst zelf te controleren. Zij kijken of naam, geboortedatum, adres en paspoortnummer correct zijn ingevuld en of de handtekeningen niet verdacht veel op elkaar lijken.

Zo is het verzamelen van handtekeningen voor politici in Rusland een combinatie geworden van democratie en markteconomie. Met soms opmerkelijke resultaten. Bij de parlementsverkiezingen van december, waarvoor elke partij 200.000 handtekeningen nodig had, leverden verschillende partijen een aantal identieke lijsten in, zo ontdekte de Centrale Kiescommissie. Kennelijk had één leverancier zijn werk aan verscheidene afnemers gesleten.

Die handtekeningen bleven geldig. “Het maakt ons niet uit hoe ze worden verzameld, mits het er maar een miljoen zijn”, zo bevestigde de woordvoerder van de commissie, Viktor Larjoesjkin. Voorwaarde is alleen dat ze verspreid over het hele land zijn opgehaald.

De eis dat een bepaald aantal handtekeningen wordt verzameld is bedoeld om het aantal kansloze kandidaten te beperken. Maar bij de parlementsverkiezingen kwamen er uiteindelijk toch nog 43 partijen op het stembiljet, dat daardoor het formaat van een flinke poster had. Slechts vier daarvan haalden de kiesdrempel van 5 procent en zestien partijen kregen uiteindelijk minder stemmen dan de 200.000 handtekeningen die zij hadden ingeleverd.

“De resultaten van de parlementsverkiezingen duidden erop dat bijna de helft van de deelnemende partijen hun handtekeningen had gekocht”, zegt Nikolaj Petrov, een waarnemer van de Carnegiestichting. Volgens Petrov is het in Rusland, waar partijorganisaties nog in de kinderschoenen staan, bijna onmogelijk de benodigde handtekeningen via vrijwilligers binnen te krijgen. “Vooral de jonge democratische partijen moeten betalen, of iets anders verzinnen.”

Dat laatste gebeurt ook. De beroemde oogchirurg Svjatoslav Fjodorov heeft medici in heel Rusland gevraagd onder hun patiënten steun voor zijn kandidatuur te werven. Sympathisanten van Vladimir Zjirinovski gingen een stapje verder. In Voronezj deden zij zich voor als ambtenaren van de gemeentelijke dienst huisvesting. Wie in aanmerking wilde komen voor woningverbetering moest zijn handtekening zetten.

Het schandaal dat tot nu toe de meeste aandacht heeft getrokken betreft echter kandidaat Boris Jeltsin. Het is opvallend dat nergens op straat campagnewerkers van de president te zien zijn. Volgens Petrov is het inmiddels “gebruikelijk” dat directeuren van staatsbedrijven en legerofficieren hun ondergeschikten op betaaldag éérst vragen voor de president te tekenen. Vorige maand kwam uit dat het soms niet alleen bij vragen blijft.

Werknemers bij de spoorwegen klaagden toen dat zij werden gedwongen te tekenen voor Jeltsin op straffe van het inhouden van het salaris of zelfs ontslag. In het parlement werden vragen gesteld en de Centrale Kiescommissie gelastte na onderzoek van de klachten het ministerie van Spoorwegen de praktijken te staken. De commissie beloofde de betreffende handtekeningen op te zoeken en niet mee te tellen. Verdere sancties bleven uit.

De kandidaten hebben nog tot 16 april om hun handtekeningen in te leveren. De enigen die al klaar zijn zijn de communist Gennadi Zjoeganov, de zakenman Vladimir Bryntsalov en Gorbatsjov.