Met Funny Girl valt niet te spotten; Biografie van Barbra Streisand

Barbra Streisand staat aan het hoofd van een uniek bedrijf waarvan zijzelf het enige produkt is. James Spada's biografie bevestigt het beeld van een buitenissige verschijning met een magisch, schaamteloos stemgeluid en bijbehorende sterallures. “Het gaat hier om roem hors concours. Zelfs de hardnekkigste Streisand-haters kunnen niet om haar heen.”

James Spada: Streisand. The Intimate Biography. Uitg. Little, Brown and Company. 552 blz. Prijs ƒ 55,15.

James Spada: Barbra Streisand. Haar leven. Vertaling: Parma van Loon. Uitg. De Kern. 464 blz. Prijs ƒ 49,50.

Alsof haar leven louter uit overwinningen bestaat, zo leest de nieuwste biografie van Amerika's meest fortuinlijke entertainster. En misschien klopt dat ook wel. Figuren die, zoals Barbra Streisand, hun leven leiden als personage leveren nu eenmaal materiaal op dat aan de dagelijkse besognes van het bestaan ontstijgt. Dus bevestigt de vuistdikke biografie van James Spada het beeld dat een wereldwijd publiek vertrouwd is: een buitenissige verschijning met een magisch, in alle registers schaamteloos stemgeluid en bijbehorende sterallures.

Afgezien van de stereotiepe uiterlijke Streisand-kenmerken, haar neus, haar handen, volstaan een paar sleutelwoorden om het beeld te completeren. Haar rol als Fanny Brice in Funny Girl. Haar vertolking van het Andrew Lloyd Webber-nummer Memory (één van de 600 vertolkingen, maar wie herinnert zich de andere 599?). De regie, produktie, zang, hoofdrol en het buiten de Academy Awards vallen van de adaptatie van Isaac Bashevis Singers novelle Yentl. Elk nieuw wapenfeit, een concert voor de Democratische partij, een speelfilm over kindermishandeling of een veiling van haar kunstcollectie, vergroot het formaat van Streisands status, ongeacht de werkelijke waarde van haar handel en wandel.

Het gaat hier om roem hors concours. Zelfs de hardnekkigste Streisand-haters kunnen niet om haar heen, Bob Dole voorop. De meest waarschijnlijke Republikeinse kandidaat voor de komende Amerikaanse presidentsverkiezingen refereert gretig aan Barbra Streisand wanneer hij zijn schijnheilige stokpaardje tegen de duivelse praktijken van Hollywood berijdt. Een paar maanden geleden schamperde hij dat president Clinton Barbra Streisand maar hoeft te vragen om een optreden en ze komt opdraven om hem geld en stemmen te bezorgen.

In een uitvoerig interview met CNN-presentator Larry King (Live) vatte de altijd pittig van de tongriem gesneden zangeres, actrice, regisseuse en producente haar mening over de hypocrisie van rechts-Amerika samen in een paar goed gekozen volzinnen, eindigend met de vaststelling: 'Dole is for guns'. De kritiek die zij altijd over zich heen krijgt, was makkelijk te verklaren, zei ze met een twinkeling in de fameuze Cleopatra-ogen: 'Ik ben vrouw, ik ben actrice, ik ben jodin en ik ben liberaal en daar ben ik trots op'. Ze zat er ontspannen - of misschien bestudeerd ontspannen - bij, in een flaterend gebroken-wit ensemble. Zo af en toe hanteerde ze een leesbril om haar aantekeningen te raadplegen - en om haar prachtige handen een excuus te geven iets anderste doen dan haar woorden te onderstrepen. Nee, haar betrokkenheid bij belangwekkende vraagstukken werd tenonrechte aangezien voor politieke ambitie, verzekerde ze haar gastheer.

Het was een fascinerend gesprek. Omdat Barbra Streisand onweerstaanbaar is om te bekijken. Omdat het een boeiend fenomeen is en blijft dat het ware sterrendom in Amerika de machtige positie van de Europese adel in vroeger tijden evenaart. Zij die de top van het entertainment voorgoed bereikt hebben, drukken - Dole zit er niet ver naast - hun stempel op de loop van de Amerikaanse geschiedenis.

Barbra Streisand wordt in april 54. Ze staat aan het hoofd van een uniek bedrijf met zichzelf als enige produkt en ze mag de groten der aarde onder haar fans rekenen. Nelson Mandela ontving een gelukstelegram van haar toen hij tot president van het nieuwe Zuid-Afrika werd gekozen. Prins Charles kan haar beeltenis ongestraft als pin-up aan zijn slaapkamermuur prikken (Streisand: 'Als ik beter mijn best had gedaan was ik misschien de eerste joodse prinses geweest'). Het had een haartje gescheeld of ze was de first lady van de voormalige Canadese premier Trudeau geweest. Zonder haar steun was Bill Clinton nog een 'little boy' in Little Rock. Met Funny Girl valt niet te spotten. Vandaar dat politieke onverlaten als Bob Dole zich zo druk maken. Vandaar dat de ongezouten kritiek van sommige Amerikaanse recensenten afketst op de overtreffende trap van Streisands artistieke solvabiliteit.

Zo bezien mankeert er niets aan The Intimate Biography. IJverig gedocumenteerd en ruimschoots getoetst aan diverse bronnen, zowel genoemde als anonieme, passeren alle wapenfeiten de revue. Van haar beroerde jeugd in Brooklyn met een overheersende moeder en een mishandelende stiefvader tot haar moeilijke, maar zekere weg naar het succes. Van de liefdesrelaties met onder anderen Omar Shariff, Ryan O'Neal, Warren Beatty, Don Johnson, premier Trudeau en kappersketen-mogol Jon Peters (en waarschijnlijk Michel Legrand en Elvis Presley) tot en met haar onaangepaste gedrag, dat haar uniek maakt als entertainer en onuitstaanbaar als buurvrouw, huisgenoot, tegenspeler.

Spada, die ook boeken heeft geschreven over Bette Davis, Peter Lawford en Grace Kelly/prinses Gracia van Monaco, solliciteert met zijn levensbeschrijving van de 'Belting Diva' naar een scenario-opdracht voor een uitvoerige biopic in Hollywood-stijl. Al vraag je je wel af wie de hoofdrol zou moeten vervullen, anders dan de vrouw die ogenschijnlijk slechts één ding aan zichzelf wijzigde: Barbara nam de middelste a uit haar voornaam weg toen ze, net 18, in de Newyorkse nichtenbar Lion voor de zoveelste maandagavond in successie de amateurcompetitie won en hip-Manhattan veroverde.

Als we acteur Elliott Gould mogen geloven, haar - enige - ex-echtgenoot en de vader van haar zoon Jason, is 'Barbra's favorite subject (-) Barbra'. Geen wonder dat de veelzijdigheid van Streisand zich toont in een aaneenschakeling van records: het meest succesvolle debuutalbum ooit, de grootste kaartvoorverkoop èn de meest 'dazzling' première uit de hele filmgeschiedenis (Funny Girl), de langste opname-sessie in een platenstudio, de enige vrouw op de lijst van tien bestbetaalde acteurs en de eerste acteur die (we schrijven 1969) de krachtterm 'fuck off' in de mond nam in een speelfilm (voor sommige, wat minder vooruitstrevende bioscoopzalen nagesynchroniseerd met 'up yours'). Niemand heeft ooit in korte tijd in alle takken van de showbiz zoveel roem vergaard als zij.

Haar beruchte perfectionisme paart ze overigens aan luiheid: 'Het mooie van films is dat miljoenen mij kunnen zien terwijl ik thuis in bad zit'. Is dat de belangrijkste reden dat Streisand zo zelden optreedt? Spada stipt de werkelijke oorzaak slechts aan, als hij gewag maakt van haar exorbitante podiumvrees. Ze heeft een hekel aan, nee, een enorme angst voor horden fans, handtekeningjagers, volle zalen. Zelfs toen heel Amerika op zijn kop stond over haar briljante vertolking als Fanny Brice had ze nòg het gevoel dat ze ieder moment door de mand kon vallen. Tenminste dat suggereert Spada.

Wat was het aardig geweest, naast al die feiten, al die uitroeptekens van een sterreleven, Streisand aan het woord te laten over dat verschijnsel: angst. Hij citeert haar alleen uit interviews en via derden. Een verklaring voor het gebrek aan haar medewerking geeft hij niet. Wel smijt ze soms de deur dicht of voert een gesprek alsof Spada ter plekke is. Een filmisch effect, maar niettemin ongeloofwaardig. Ondanks de hoopgevende titel klinkt The Intimate Biography allesbehalve intiem. Schallen is weliswaar Streisands handelsmerk, maar wie de moeite neemt goed naar haar te luisteren en te kijken, merkt dat in haar beste momenten, zelfs in de minder geslaagde films een hoogst individuele emotie glinstert.

Neem de mislukte musical van Vincente Minnelli On a Clear Day You Can See Forever uit 1970. Als patiënte van een ongemakkelijke Yves Montand in de rol van psychiater, geeft ze onder hypnose blijk van een vroeger leven in achttiende-eeuws Engeland. Spada leeft zich uit in het beschrijven van Streisand's sensuele kwaliteiten in de sensationeel mooi gefilmde 'historische' scènes. Hij verzuimt die scènes te analyseren uit het 'heden' waarin Streisand heel kwetsbaar soleert of, beter gezegd, waarbij haar rol van het vreemde, ongecultiveerde meisje Daisy samenvalt met het lelijke, onzekere eendje uit Brooklyn dat ze geweest moet zijn. Misschien heeft hij er geen oog voor omdat Streisands glorierijke leven los is komen te staan van haar menselijke gedaante. Voor legendarische personages geldt dat je hun werk steeds opnieuw moet ondergaan, omdat ze anders verworden tot clichés.

Het ware kunstwerk - en Streisand is in menig opzicht een kunstwerk - verdient telkens een nieuwe blik, hoe opmerkelijk het vertrouwde beeld ook lijkt. Ze bewees het met haar laatste concertenreeks. Spada haalt als wapenfeit het moment aan waarop ze zich vanaf het toneel tot haar moeder richtte en zei: 'Are you proud of me now, Mama?' Een ideaal slot voor zijn filmscenario. Streisand zelf schrapte het uit de televisieregistratie. Terecht, want bij die imponerende muzikale gebeurtenis, die ongetwijfeld wegens het autobiografische karakter met een Emmy Award werd bekroond, ging het om de visie van de kunstenaar.

De Nederlandse Streisand-fan die zich comfortabel voelt bij het Engels hoeft niet voor de iets goedkopere vertaling te kiezen. Die is namelijk niet gebonden en bevat minder foto's. De tekst is bovendien wat stijfjes en soms zelfs wat harteloos ten opzichte van het origineel. Een enkele omissie, zoals een tirade van Omar Shariff, Streisands partner op en buiten de set van Funny Girl, doet vrezen dat het een haastklus is geweest. Iets wat Barbra Joan Streisand hartgrondig zou vervloeken.