Huisknecht verduistert grote sommen; Twee vertalingen van Alvaro Pombo

Alvaro Pombo: Lichte vergrijpen (Los delitos insignificantes). Vert. Elly de Vries-Bovée. Uitg. Menken Kasander & Wigman, 232 blz. Prijs ƒ 39,50

Alvaro Pombo: De held van de mansardes van Mansard (El héroe de las mansardas de Mansard). Vert. Elly de Vries-Bovée. Uitg. Menken Kasander & Wigman, 260 blz., Prijs ƒ 35,-

Zwaarmoedig uitgedrukt, is de roman Lichte vergrijpen van de Spaanse schrijver Alvaro Pombo een tragedie. Het verhaal van de vriendschap tussen twee mannen, de jonge losbol Quirós en de oudere Ortega, loopt onafwedbaar uit op een dramatische ontknoping. Niet het einde op zich is het tragische, maar de onontkoombaarheid ervan. Vanaf de eerste bladzijde hangt over de gebeurtenissen die Pombo vertelt een vage doem, die tenslotte catastrofale proporties zal aannemen.

Maar zwaarmoedig is Pombo's roman niet. Zijn tragedie is alledaags en Pombo vertelt haar bijna terloops. Hoe de mislukte schrijver Ortega een passie opvat voor Quirós, die zich die dat graag laat aanleunen. Hoe Ortega terugschrikt voor de consequenties, maar Quirós in zijn gedachteloosheid de situatie forceert tot er geen weg meer terug is. En hoe Ortega daaraan ten onder gaat: tragisch, omdat hij al lang weet welk lot hem wacht, maar hij zich daar niet tegen kan - en misschien ook niet wil - verzetten.

Pombo schuwt in zijn verhaal elke dramatiek. Hij registreert wat er gebeurt en soms - als een alwetende verteller - wat zijn personages denken, maar laat die gebeurtenissen en gedachten voor zichzelf spreken. Het zijn de kleine details die het verhaal onmerkbaar zijn sinistere dynamiek geven: de hitte van de Madrileense hoogzomer, die de verhouding tussen Quirós en Ortega tot een giftige zomerzotheid maakt; het geldgebrek van Quirós dat hem eerst afhankelijk maakt van Ortega, maar dat tenslotte de rollen zal omdraaien; en vooral de banaliteit van Quirós' egoïsme, die zich op geen enkel moment van enig kwaad bewust is.

In het contrast tussen het laconieke verhaal en de onheilspellende dynamiek daarachter, ligt de geraffineerde kracht van deze roman, die bij herlezing alleen maar sterker wordt. Pombo bewees er in 1986, toen het boek in Spanje verscheen, opnieuw mee een van de belangrijkste en meest talentrijke Spaanse auteurs van dit moment te zijn. Drie jaar daarvoor had hij zijn naam gevestigd met de roman De held van de mansardes van Mansard, die meestal als zijn romandebuut wordt beschouwd, hoewel hij al eerder de novelle De gelijkenis publiceerde.

De held van de mansardes van Mansard verscheen vorig jaar in een Nederlandse vertaling en staat tegenover Lichte vergrijpen als een modern drama tegenover een klassieke tragedie. Het boek is minder sober en rechtlijnig, gecompliceerder van intrige, maar even effectief in het gebruik van details en doordacht van opbouw. Pombo situeerde die roman niet in Madrid, maar (net als De gelijkenis) in zijn geboortestad Santander aan de Spaanse noordkust.

De 'held' uit de titel van het boek is de twaalfjarige Nicolás, bijgenaamd Kus-Kús, die in een van Santanders villa's wordt opgevoed door huispersoneel en zijn tante Eugenia. Voor Kus-Kús zijn de dingen aanvankelijk probleemloos zoals ze zijn. Er is geen onderscheid tussen echt en vals. Die illusie houdt zelfs nog stand wanneer zijn de huisknecht Julián, zijn vertrouweling, een oud-bajesklant blijkt te zijn en in huis een grote som geld verduistert. Kus-Kús helpt hem onder te duiken in de mansardes waar zijn tante Eugenia woont, totdat Julián het geld zal kunnen terugbetalen. Als dat niet komt, voelt Kus-Kús zich verraden en valt de realiteit voor hem voorgoed in zijn en schijn uiteen.

Daar is hij zelf niet onschuldig aan. Om de werkelijkheid naar zijn hand te zetten, heeft hij zijn tante moeten chanteren en zal hij tenslotte ook Julián bespelen, bij wie hij een eerste erotische ervaring zoekt. Hij verzeilt ermee in een wereld waarin iedereen een dubbele waarheid heeft: een publiek en een verborgen gezicht, die door verhulling, door onoprechtheid en dus door schuld van elkaar gescheiden worden.

Zoals in veel van Pombo's boeken, is de homo-erotische liefde het symbool van die schuld. Niet omdat ze op zichzelf verwerpelijk is, maar omdat ze door de maatschappij verworpen wordt. Daarmee staat ze model voor een onschuld die bij voorbaat al schuldig is verklaard, omdat schuld nu eenmaal het hele leven doortrekt en alles aantast. Pombo maakt zich geen illusies over de fataliteit daarvan.

In Lichte vergrijpen was Quirós de gedachteloosheid van de onschuld gegund die hem tot de bewerker van Ortega's ondergang maakte. In De held van de mansardes van Mansard gaat Pombo nog een stap verder. Wanneer de onschuld eenmaal volwassen wordt, valt ze vanzelf aan de schuld ten prooi. Kus-Kús, die zich door Juliáns erotische afwijzing verraden voelt, rest niets anders dan tegenverraad. Hij levert hem uit aan de politie en maakt zo de schuld die hij ongewild en onbegrepen over zich afgeroepen zag, daadwerkelijk tot de zijne.

Pombo brengt die sombere visie in De held van de mansardes van Mansard met grote elegantie tot uitdrukking, in een sobere maar beeldende stijl waarin zich de dichter toont die hij ooit was. Vorm, verhaal, stijl en idee zijn erin samengevloeid tot een rijk en diepzinnig, maar tegelijk bedrieglijk eenvoudig ogend geheel. Ook in deze roman vertelt hij zuinig en met terughoudendheid; pas heel langzaam worden de verhoudingen duidelijk tussen de figuren die hij laat optreden en door wiens mond hij soms spreekt. Niet omdat hij de lezer op dwaalsporen wil leiden en de mystificatie zoekt, maar omdat zijn personages zo vanzelfsprekend hun wereld bewonen dat elke verdere uitleg ongepast zou zijn.

De beide romans die nu in het Nederlands zijn vertaald stonden aan het begin van een bijzonder romanoeuvre, waarin Pombo zich zou ontpoppen als een veelzijdig auteur. Van de familieroman De meter van geïridieerd platina tot het ontroerende kinderverhaal Verschijning van het eeuwig vrouwelijke of de vorig jaar verschenen soap-parodie Televerdriet van Celia Cecilia Villalobo beweegt zijn werk zich constant op een zeer hoog niveau, waarbij De held van de mansardes van Mansard ongetwijfeld boven alle andere romans uitsteekt. Zijn werk is inmiddels in de meeste gangbare talen vertaald. Het is eigenlijk vanzelfsprekend dat daarmee nu ook in het Nederlands een begin is gemaakt.