Een dodenwake bij Lenin

Nâzim Hikmet: De romantici (Yasamek Güzel Sey Be Kardesim). Vert. Wim van den Munkhof. Uitg. De Geus, 219 blz., Prijs ƒ 39,90

De Turkse schrijver Nâzim Hikmet is vooral bekend vanwege zijn beeldende poëzie, vol mededogen en gekneed uit de taal van het Anatolische platteland. In 1962 schreef hij, met de dood voor ogen, in Russische ballingschap een van zijn weinige romans: De romantici. Het is een terugblik op bepalende episoden uit een verscheurd leven, waarin de marxist na een verblijf in Moskou naar zijn geliefde vaderland terugkeert - om er te worden blootgesteld aan vervolging.

Plaats van handeling in De romantici (niet te verwarren met het gelijknamige boek van Paustovski) is een hut in de heuvels rond Izmir. In 1925 vindt Hikmets alter ego Ahmet er een schuilplaats, verzorgd door strijdmakker Ismail. Als medewerker van het 'proletarische' tijdschrift Aydinlik heeft Ahmet Istanbul, waar hij door de Russische communistische partij naartoe is gestuurd, moeten ontvluchten. Ziek en bevreesd voor de dood telt hij in eenzaamheid de dagen, ze markerend met krijtstrepen. Knagende herinneringen aan Anoesjka, zijn geliefde die hij in Moskou heeft achtergelaten, worden afgewisseld door afstandelijke beschrijvingen van de detenties, verhoren en martelingen die Ismail - bij nader inzien Nâzim Hikmet zelf - te wachten staan.

De romantici kan literair alleen bij vlagen overtuigen. Het meest aansprekend zijn nog de belevenissen van politiek gevangene Ismail, ze herinneren aan de Halil uit Mensenlandschappen, Hikmets grootse epos over Turkijes onderkant en een volmaakt samenvloeien van proza en poëzie. Ook de winterse reis van Inebolu (een plaatsje aan de Zwarte Zee) naar Ankara keert terug, een barre voettocht die Hikmet als jongeling maakte en die hem de schoonheid èn de armoede van Anatolië inprentte.

Maar de beschrijvingen van het kringetje buitenlandse intellectuelen in Moskou (Hikmet studeerde er politieke wetenschappen) zijn vlak en blijven steken op het niveau van het particuliere. Waar Ahmet verslag doet van een dodenwake bij de baar van Lenin, of een bezoek aan de constructivist Bagritski, wordt de geschiedenis ongetwijfeld recht gedaan, maar in de roman missen deze romantica, deze mijmeringen noodzaak. Gerard Reve zei het al: 'Waar gebeurd is geen excuus'.