Leven als god in Moskou

De nieuwe Russen - ook wel nouveaux riches genoemd - zijn inmiddels zo in de Russische werkelijkheid geïntegreerd, dat er zelfs sprake is van mythevorming.

Tegenwoordig worden er in de Moskouse keukens geen politieke anekdotes meer verteld, maar moppen over de nieuwe Russische rijken. Al na een paar jaar hebben zij een ereplaats in de rijke Russische folklore ingenomen, maar in tegenstelling tot de uitbundige moppen uit het tijdperk van de Homo Sovieticus die over de communisten, de joden en de Armeense radio gingen, zijn deze zeer droog, aanzienlijk minder grappig en ze worden soms op een haast tragische toon verteld. Mijn favoriete mop is de volgende: twee vrienden die het allebei helemaal gemaakt hebben, ontmoeten elkaar toevallig op een feestje. Zij hebben elkaar lang niet gezien. De ene is stomdronken.

“En hoe gaat het Petja”, vraagt de andere.

“Prima, Vasja, prima”, zegt de eerste en valt pardoes met zijn gezicht in een groot bord met kaviaar.

Geen vertrouwde tekorten en rijen meer, die de mensen je zou bijna zeggen verbroederen, maar overvloed in de vorm van de vette Mercedessen, kilo's kaviaar en schaamteloos chique bontjassen, die de maatschappij plotseling in twee kampen heeft gesplitst. Dat is het hoofdthema van de moderne Russische folklore. De relatieve macht van de ideologie is vervangen door de absolute macht van het geld, wat voor veel gewone Russen gelijk staat aan de teloorgang van de natie. Leraressen Russische taal en -literatuur (per definitie vooral een opvoedend vak op school) zien met tranen in de ogen dat hun pupillen, die ze hebben opgevoed in liefde voor de Russische literatuur, twee jaar na hun eindexamen zijn veranderd in keiharde zakenlieden met dikke koppen en stekeltjeshaar. Eén zo'n 'biznismen', zo las ik in een Russische krant, die tevens aan de universiteit van Moskou 'studeerde', stuurde op een keer zijn secretaresse in het laatste model 'Mercedes' met zijn tentamenboekje naar zijn professor, die zelf zo slecht betaald wordt dat hij nog twee andere banen heeft om rond te komen. Hij wou even tentamen doen, maar had geen tijd om zelf te komen.

De nieuwe rijken hebben alle kenmerken van een aparte kaste, die verdacht veel lijkt op de vroegere Russische adel en de latere Sovjet-'nomenklatoera' (de Sovjet-partijbonzen). Net als hun voorgangers willen zij zo min mogelijk contact met lagere kastes, met het gewone volk dus. In de etablissementen die zij frequenteren blijven zij het liefst onder elkaar. Hun directe voorgangers, de Sovjet-nomenklatoera, verklaarde het eigen speelterrein gewoon tot verboden gebied. Maar er is in Rusland toch wel zo veel veranderd, dat dat tegenwoordig onmogelijk is. Er moest dus iets anders op uitgevonden worden, en aangezien geld bij de nieuwe rijken geen rol speelt, zijn er enorme prijsdrempels opgeworpen. Extreme prijzen passen overigens perfect bij de extreme Russische natuur. Voor de nieuwe Russen begint het leven bij duizend dollar. Duizend dollar per maand voor de crèche waar hun kroost dan ook reeds op vierjarige leeftijd de basiskennis van het Engels en Duits krijgt bijgebracht. Een paar duizend dollar per maand voor een basisschool, waar behalve 'topopleiding van de hoogste kwaliteit volgens Europese maatstaven' ook de veiligheid van de leerlingetjes volledig wordt gegarandeerd, iets wat tegenwoordig bij het standaardpakket hoort. En als pa of ma in de politiek besluiten te gaan, wat als een logische afronding van een succesvolle zakencarrière wordt beschouwd, kunnen ze de hulp inroepen van het Elite Instituut, waar ze voor 250 duizend dollar een gewenst politiek imago kunnen uitkiezen. Onder begeleiding van 'ervaren deskundigen' maken ze zich dan de bijpassende politieke ideeën, plus het gedrag en de retoriek eigen.

Ook voor minder essentiële diensten worden absurde bedragen neergeteld. Een echte zichzelf respecterende nieuwe Rus zal nooit naar een discotheek gaan waarvan het toegangskaartje minder dan 200 dollar kost. En als de beroemde 'Karousel' op de Tverskajastraat (entree 200 dollar) bomvol is, wat bijna altijd het geval schijnt te zijn, gaat hij liever nergens naar toe. Want stel je voor dat hij in een discotheek wordt gesignaleerd waar de toegang maar 30 dollar is. Het zou een blamage zijn.

Wanneer hij aan zijn conditie wil werken, dan moet dat uiteraard in het juiste fitness centrum gebeuren, waarvan het lidmaatschap 3.000 dollar per jaar kost. En nog voordat hij een nachtclub binnenstapt moet hij - nee, wil hij - eerst 50 dollar betalen alleen om zijn jas af te geven.

Hieruit spreekt niet alleen de pathologische voorliefde van de Russen voor het scheppen van alle mogelijke soorten obstakels, barrières, regels en verboden, die slechts bedoeld zijn om de ene kaste van de andere af te schermen, maar ook een enorm minderwaardigheidscomplex, dat bij het Russische volk door de communisten zeventig jaar is gecultiveerd. Het is of de nieuwe Russen door het betalen van zulke absurde bedragen zich in één klap van dat minderwaardigheidscomplex willen bevrijden en daarmee ook van hun verleden. En het gewone volk, waarmee ze voor geen geld geïdentificeerd willen worden, is daar bij uitstek het symbool van. Maar de gewone Russen pikken het niet, dat hebben de laatste parlementsverkiezingen laten zien.

Is het geen tijd om weer Marx te gaan lezen?