Nationale Toneel excelleert met drama van Coward

Voorstelling: Design for Living van Noël Coward door Het Nationale Toneel. Vertaling: Laurens Spoor; decor en kostuums: Rien Bekkers; licht: Reinier Tweebeeke; regie: Ger Thijs; spelers: Gijs Scholten van Aschat, Peter Blok, Jacqueline Blom, Han Kerckhoffs e.a. Gezien 15/3 Koninklijke Schouwburg, Den Haag. Tournee t/m 1/6. Inl 070-3565363.

Het is zelden dat een voorstelling aanspoort tot buitelende energie. Design for Living uit 1932 van de zeer Britse toneelschrijver Noël Coward is een stuk dat, ondanks alle tragiek die erin schuilt, een feestelijk 'ja' tegen het leven inhoudt. Cowards motto 'Laten we vandaag vrolijk zijn, want gisteren stierven wij' heeft hij in Design for Living ten volle uitgebuit.

Dit toneelstuk hoort niet alleen in Londen en New York thuis, ook in Den Haag. Beter: in de Koninklijke Schouwburg. Ger Thijs regisseerde voor Het Nationale Toneel Design for Living en deze uitvoering kan zich meten met het allermooiste wat er aan het Schouwburgplein te zien is geweest. Ik moest denken aan Guido de Moor die optreedt in Schnitzlers' Het Wijde Land. Dezelfde levenshonger, hetzelfde subtiele spel met woorden, dezelfde spirituele elegantie en, uiteindelijk, dezelfde vitaliteit.

De voorstelling opent met nerveuze beweeglijkheid: Jacqueline Blom komt in nachtgewaad te voorschijn vanachter een kleurrijk beschilderd doek. Ze is, zo is de suggestie voor de toeschouwers, overspelig geweest. Die illusie wordt de hele voorstelling door volgehouden; uiteindelijk is ze niet overspelig maar houdt ze van twee mannen. Een kunstschilder en een toneelschrijver, gespeeld door Peter Blok en Gijs Scholten van Aschat. Hun ideale ménage à trois is inzet van het drama, en ten slotte ook het laatste beeld: ze kiezen voor elkaar, gedrieën gaan ze verder. Design for Living is niet alleen de omarming van de liefde, het is een aanklacht tegen de lege burgerlijke normen van het fatsoen. In de jaren dertig werd het stuk verboden in Londen. Kijken we er nu naar, dan valt op hoe vooruitstrevend Coward was. Drie mensen houden tegen elk beter weten in van elkaar, verlaten elkaar, achtervolgen elkaar, en komen uiteindelijk samen terecht. De droom is waarheid geworden.

Design for Living is opperste dialoogkunst. Er is tekst en ondertekst, en beide moeten gespeeld worden. Aan de oppervlakte schittert de levenskunst, in de diepte ruisen de tranen. Vertaler Laurens Spoor heeft de halve eeuw tussen toen en nu moeiteloos weten te overbruggen. Decorontwerper Rien Bekkers creëerde desolate, lege kamers waarin de personages dolen; het licht van Reinier Tweebeeke is gloedvol aan het begin en verkilt heel mooi naar het slot. Op deze manier ontstaan elkaar kruisende bewegingen: ondanks dat alles tot geluk komt, is er evenveel tragiek. Het homerische gelach dat de voorstelling afsluit, is geen bevrijding.

De regie van Ger Thijs is een trefzekere mixture van onbezonnen blijspel en tragedie; van zijden kamerjas en eenzame naaktheid. Jacqueline Blom vlindert aanvankelijk door de scènes heen, tot ze steeds meer een dramatische rol krijgt te vervullen. Haar liefde voor zowel de kunstschilder als de toneelschrijver is oprecht, en dat geeft aan haar rol zwarte contouren. Peter Blok en Gijs Scholten van Aschat als haar twee minnaars weten voortreffelijk de illusie van de voorspoed te spelen. De een is een gevierd schilder, de ander een geslaagd toneelschrijver. En beiden, later in de voorstelling en later in hun leven, zijn moe van de wereld der kunsten; van het gekonkel en de jalousie de métier, de opgeblazen leegte van de pers, het klatergoud. Peter Blok weet de schuldeloze naïviteit van zijn personage tot het uiterste vol te houden; Gijs Scholten van Aschat ontwikkelt zich tot een intens gemeen en zelfs dreigend karakter. Het is verbazingwekkend hoe snel zij van register wisselen. Elke zin krijgt kleur, drama, diepte. Han Kerckhoffs in een dubbelrol van burgerman en huishoudster vertegenwoordigt de wereld van de standvastigheden. Ogenschijnlijk is hij als burgerman de verliezer, want zijn vrouw verlaat hem voor het aanlokkelijke tweetal, toch is zijn aandeel in de voorstelling zo groot, dat ik geneigd ben hem de werkelijke hoofdrolspeler te noemen. Want in hem komt het conflict samen waar Design for Living over gaat: vrijheid tegenover gebondenheid.

Het is goed dat regisseur Ger Thijs geen moralisme heeft willen prediken in zijn versie. Het zijn emotionele krachten die tegen elkaar botsen, en elke emotie heeft evenveel gelding. Door onderhuids zoveel diepte aan te brengen heeft dit ensemble van het Nationale Toneel een grootse voorstelling van Cowards tragische ontwerp voor het leven gemaakt.