Relativiteit en tobben met de andere sekse

Horizon, BBC2, 21.00u.

Wat zou er gebeuren als ik met een lichtstraal meereisde? Die vraag stelde Albert Einstein zich als zestienjarige, zijn eerste 'gedachtenexperiment'. Voor een antwoord was het te vroeg, daarvoor moest hij wachten tot 1905. In dat annus mirabilis publiceerde Einstein, toen klerk 3e klasse op een octrooibureau te Bern, in een eruptie aan wetenschappelijke creativiteit vier baanbrekende artikelen, waaronder de Speciale Relativiteitstheorie. Die theorie, zijn handelsmerk, zei dat de Einstein van 1895 het onmogelijke verlangde: wie de lichtsnelheid benadert ziet meetlatten ineen krimpen en de tijd stilvallen. Reizen met de snelheid van het licht kan alleen licht.

In de Horizon-documentaire over het leven van 's werelds beroemdste geleerde (gisteravond deel 1 over de periode tot 1905, vanavond het vervolg) zien we Einstein, inclusief Duits accent gespeeld door de Britse acteur Andrew Sachs, op zijn leven terugkijken. Het is 1932, zijn faam is gevestigd en over een jaar, als de nazi's de macht grijpen, zal hij geen seconde aarzelen en Duitsland ontvluchten. In zijn Berlijnse studeerkamer verklapt de 53-jarige Einstein zijn geheim: 'Ik ben kind gebleven, ik stelde mijzelf simpele vragen, nu nog.'

Het 'interview', dat wordt afgewisseld met archiefmateriaal, commentaar van wetenschapshistorici en wonderschone plaatjes van de originele locaties, wil breken met het clichébeeld dat vooral na zijn emigratie naar de Verenigde Staten is gegroeid: dat van de verstrooide geleerde, de heilige met een halo om zijn haardos, iemand die het 'louter persoonlijke' wilde ontstijgen. Sinds de liefdesbrieven aan Mileva Maric tien jaar geleden opdoken, weten we dat Einstein meer was dan een genie. Dat hij Mileva Liebes Doxerl of Miezchen noemde, in de mond van Sachs verbleekt tot 'Dolly' en 'My dear kitten'. Dat hij en Mileva een buitenechtelijk kind hadden, Lieserl, waarvan ze waarschijnlijk afstand deden. Dat hij Mileva bedroog met zijn nicht (en tweede vrouw) Elsa.

Toch, Einstein is niet beroemd geworden vanwege een getourmenteerd privéleven. Naast het getob met de andere sekse heeft Horizon ruim aandacht voor de ontwikkeling van zijn wetenschappelijke denkbeelden. Einstein was een Einzelganger, al tijdens zijn opleiding aan de Eidgenössische Technische Hochschule in Zürich had hij maling aan de gevestigde orde. De weg naar de relativiteitstheorie wordt op toegankelijke wijze gereconstrueerd - al blijft de wijze waarop Albert in Nicholas Roeg's Insignificance het principe aan Marilyn Monroe uitlegt onovertroffen - waarbij en passent naar voren komt dat Mileva tijdens de Zwitserse jaren eerder als klankbord dan als co-auteur fungeerde. Na het wonder van 1905 loopt Einstein vast, moet ook hij zwoegen en ploeteren voor resultaat.

Einstein wordt in de media vooral misbruikt. Postmoderne boeken met 'Einstein' in de titel zijn een plaag. Afgelopen zaterdag kwam de Universiteit van Amsterdam in de landelijke dagbladen met een als Einstein verklede lolbroek op de proppen om studenten naar de 'unieke' bèta-gamma propedeuse te lokken. Wat een ideeënarmoede. Alsof Einstein zich voor zo'n studierichting zou inschrijven. Het ingetogen, diep-menselijke en verhelderende portret dat Horizon van de meester maakte laat weinig twijfel aan de uitkomst van zo'n gedachtenexperiment.