Polen rouwt om zijn 'beste filmregisseur'

KRAKOW, 15 MAART. In Polen is over het algemeen geschokt gereageerd op de dood van filmregisseur Krzysztof Kieslowski. Poolse kranten meldden het nieuws gisteren prominent op de voorpagina en wijdden binnenin een hele pagina aan de carrière van de 54-jarige regisseur, die eergisteren overleed.

In de Dziennik Polski wordt hij omschreven als 'de belangrijkste moralist van Polen, en van de cinema in de hele wereld', de Gazeta Wyborcza vergelijkt hem met Antonioni en Bergman en in de Gazeta Krakowska noemt filmregisseur Juliusz Machulski hem 'de beste Poolse regisseur'. Kieslowski zag zichzelf als 'een Pool, die in Europa leeft'. Daardoor maakte hij, aldus de kranten, de Poolse film wereldwijd bekend.

Veel collega's van Kieslowski laten zich in soortgelijke bewoordingen uit. Volgens de Poolse regisseur Krzysztof Zanussi is Polen een 'deel van zijn publieke geweten' kwijtgeraakt en hijzelf een goede vriend, iemand die op het eerste gezicht gesloten en onbenaderbaar leek, maar in werkelijkheid heel veel van mensen hield. Ook Agnieszka Holland, net als Kieslowski een regisseur van de 'cinema van de morele verontwaardiging', beschouwt hem in de eerste plaats als een vriend: “Ik kan hem niet zien als een collega. En ik weiger over hem denken in de verleden tijd of in termen van 'een verlies voor de cultuur of de film'. Ik ben verbaasd, boos en verdrietig.”

Kieslowski wordt in de media vooral geprezen om de morele boodschap van zijn films. Volgens de Gazeta Wyborcza toonde hij in de jaren zestig voor het eerst aan de buitenwereld 'het echte Polen'. Hij liet zien hoe het was om in een totalitair land te wonen. De krant citeert filmproducent Marin Karmitz: “Toen ik in Venetië was, zag ik weer de kunst van de vernietiging, die een stervende wereld toont, waarin geen plaats is voor de mensheid. Ik vroeg me af of er in de Europese cinema nog steeds regisseurs zijn die het diepste wezen van een mens kunnen tonen. Er zijn er misschien nog een paar, of zelfs maar één. Kieslowski.” Daarna citeert de krant een uitspraak van Kieslowski uit een interview van enkele jaren geleden: “Men koopt tegenwoordig liever kaartjes voor films over dinosaurussen dan over mensen. Kennelijk is daar behoefte aan, in ieder geval is er geen wet die dat kan tegenhouden.”

Volgens de Dziennik Polski vertelden Kieslowski's films steeds opnieuw het verhaal van een mens die niet weet hoe te leven, die niet weet wat goed en slecht is, maar die desperaat op zoek is naar een antwoord. De krant noemt Kieslowski 'een pessimist, een fatalist, een moralist, en een groot kunstenaar'. De kracht van Kieslowski was, aldus de Gazeta Krakowska, dat hij nooit een definitief oordeel gaf over goed en kwaad. De krant herinnert aan de symbolische persoon (een geest? Christus? een getuige?) die aan het eind van alle tien delen van Kieslowski's meesterwerk Dekalog voorkomt: “Hij zegt niks, maar kijkt alleen. Zo zal in de toekomst in alle Poolse films de geest van Kieslowski naar ons kijken.”

Acteur Janusc Gojas, die in de film Blanc in het drieluik Trois Couleurs (1994) speelde, heeft nooit willen geloven dat Kieslowski zou ophouden met filmen, zoals hij tijdens de opname beweerde: “Volgens mij was hij te nieuwsgierig naar het leven om te stoppen met werken.”

Waarschijnlijk had Gojas gelijk, want hoewel Kieslowski na Trois Couleurs geen films meer maakte, schijnt hij volgens verschillende kranten de laatste maanden aan een nieuw script te hebben gewerkt, voor een drieluik getiteld 'hemel - vagevuur - hel'. Toen hem daar onlangs naar werd gevraagd, ontkende hij het niet, maar hij voegde er aan toe dat hij het script zeker niet zelf zou verfilmen. We zullen het nooit weten. Want, om met Olaf Lubaszenko, een acteur in Dekalog, te spreken 'degenen die door God zijn uitverkoren sterven vroeg.'