Een overweldigende wagenrace uit 1925

Filmvoorstelling: Ben-Hur (1925, regie Fred Niblo) met muziek van Carl Davis, uitgevoerd door het Orkest van het Oosten o.l.v. Carl Davis. Gezien: 14/3 Enschede. Herh. 15/3 (Eindhoven), 17/3 (Den Bosch), 18/3 (Den Haag), 20/3 (Utrecht) en 21/3 Groningen).

Vlak voor de pauze, wanneer de Romeinse vloot slaags raakt met een overmacht aan piratenschepen en de muziek aanzwelt tot een pandemonium, vergeet je even dat je zit te kijken naar een stomme film uit de jaren twintig. Het is alsof je de geluiden van de slachting op zee werkelijk hoort: het gekletter van de wapens, het geraas van de brand in de zeilen, de doodskreet van de krijgsgevangene die wordt gebruikt als scheepsram, de paniek van de vastgeketende roeiers wanneer er een gat in de romp geslagen wordt.

De zeeslag met de galeien is een hoogtepunt in Fred Niblo's Ben Hur uit 1925, die gisteravond met live-muziek door het Orkest van het Oosten vertoond werd in het Muziekcentrum Enschede. Maar iedereen die het verhaal van de joodse prins Judah Ben Hur kent, uit de roman van Lew Wallace (1880) of de technicolorfilm uit de jaren vijftig, weet dat het grootste spektakel dan nog moet komen: de wedren met vierspan tussen Ben Hur en zijn perfide Romeinse rivaal Messala.

En inderdaad: de wagenrenscène in het nagebouwde Circus van Antiochië is overweldigend - alsof je naast de gouverneur in de ereloge zit. Geen moment ben je je bewust van de trucs die zijn toegepast om in een tijd zonder computer- en andere technieken een levensgevaarlijke wedstrijd als deze - zelfs de oude Romeinse renners crashten om de haverklap - zo perfect te choreograferen. De acht concurrerende vierspannen zijn vanuit alle mogelijke standpunten gefilmd (Niblo liet zelfs camera's in de baan ingraven!) en zeer dynamisch gemonteerd. Het tempo wordt nog verhoogd doordat de beelden van de rennende paarden versneld worden afgedraaid en doordat de tussentitels bij uitzondering niet op een zwarte ondergrond worden geprojecteerd maar zoals ondertitels door de beelden heen. De nieuwe score van de Engelse filmcomponist Carl Davis, hier met veel opzwepend koper en slagwerk, doet de rest. Ik kan me niet herinneren dat ik meer onder de indruk was toen ik twintig jaar geleden Charlton Heston zijn vierspan zag mennen in de remake van William Wyler.

Veel heeft het niet gescheeld of de zwijgende verfilming van Ben Hur - A Tale of the Christ, de moeder van alle klassieke spektakelfilms, was er nooit gekomen. Toen Niblo in 1924 door MGM als regisseur werd aangesteld, was een eerdere produktie, waarvoor in Italië op locatie opnamen waren gemaakt, net afgeblazen. Niblo moest de film op last van Hollywood-tycoon Thalberg opnieuw en grotendeels in de studio opnemen. Zijn Ben Hur zou door de immense aantallen figuranten en de technische hoogstandjes een van de duurste films uit de geschiedenis worden. Kosten noch moeite werden door Thalberg gespaard: de film moest namelijk concurreren met een circus-achtige toneelbewerking van Ben Hur die al sinds jaar en dag als rondreizend spektakel de Amerikaanse steden aandeed. Het is opvallend hoe fris Niblo's Ben Hur na zeventig jaar nog is; je zou bijna zeggen dat hij minder gedateerd aandoet dan Wylers wat pompeuze versie uit 1959. Natuurlijk, de acteurs hebben de overdreven mimiek van sterren uit het tijdperk van de stomme film, de grapjes zijn af en toe wat oubollig, en de vrouwen uit Judaea zijn overduidelijk vamps uit de jaren twintig; maar de scènes hebben vaart en de fotografie is verbluffend. De inkleuring is afwisselend: wisselende tinten (geel voor woestijn, blauw voor de nacht en donkere kerkers), en af en toe een polychroom ingekleurde scène die wel door Caravaggio lijkt gemaakt.

Aan hoofdrolspeler Ramon Novarro, de Mexicaans-Amerikaanse tegenhanger van Rudolf Valentino, moest het publiek gisteravond in Enschede wennen; vooral zijn smachtende blikken en zijn altmodische knieën veroorzaakten aanvankelijk wat gegrinnik. Maar binnen een kwartier had hij iedereen voor zich gewonnen, en was hij de natuurlijke held van een film die 135 minuten lang geen moment verveelde.